Бала тәрбиесі - бір отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның мемлекеттік абройлы міндеті
Сабақтың мақсаты мен форматы
Сабақтың мақсаты — ата-аналарды Қазақстан Республикасындағы негізгі құқықтармен таныстыру, Ата заңға деген құрмет пен сүйіспеншілікті нығайту, шыншыл, әділетті және парасатты тұлғаны қалыптастыруға ықпал ету, сондай-ақ өз құқықтарын терең сезінуге бағыт беру.
Түрі
Бетпе-бет кездесу
Қатысушылар
7 «А» сынып ата-аналары, жасөспірімдер инспекторы, құқық пәні мұғалімі
Көрнекіліктер
Слайдтар, кітап көрмесі, үй макеті, ақ қағаз
Ұйымдастыру: назарды дұрыс жерге аудару
Кездесуді психологилық тренингпен бастау ұсынылды: мұғалім ата-аналарға дәл ортасында кішкентай қара нүктесі бар ақ парақты көрсетіп, «Не көріп тұрсыздар?» деп сұрайды.
Көп жағдайда көз алдымызға ең әуелі қара нүкте түседі. Бұл — бала тәрбиесінде де жиі кездесетін құбылыс: біз кемшілікті тез аңғарамыз, ал жақсы қасиеттер назардан тыс қалып қояды. Сол себепті баланың әлсіз тұстарын түзетумен қатар, оның жақсы қасиеттерін көріп, күшейту — тәрбиенің өзегі екенін еске саламыз.
Кіріспе: тәрбие — отбасының ғана емес, қоғамның міндеті
Жас ұрпақты тәрбиелеп, білім беріп, қоғам игілігіне жарату — ата-ана мен ұстаздар үшін кейінге қалдыруға болмайтын жауапты мәселе. Бала тәрбиесі — бір отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның абыройлы міндеті.
«Адамға ең бірінші білім емес, рухани тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі…»
— Әл‑Фараби
Әр ата-ана баласының әдепті, білімді болып өсуін қалайды. Бүгінгі қоғамда ата-ана сол арманына жету үшін баласын қалай тәрбиелеуі керек? «Бақытты жанұя» қандай болады? Осы сұрақтар төңірегінде ой бөлісу маңызды.
Құқық пен міндет: ұғымдарды нақтылау
Қазіргі заманда әрбір адамның өз құқықтарын біліп, жалпы құқықтық сауатын арттыруы қажет.
Құқық
Құқық — мемлекет тарапынан заңдастырылған және қорғалатын, жалпыға бірдей міндетті нормалар жүйесі.
Міндет
Міндет — адамдар бұлжытпай орындауға тиіс тәртіп пен қарым-қатынасқа қойылатын талап.
Құқықтарды бекітетін негізгі құжаттар
- Қазақстан Республикасының Конституциясы (9 бөлім, 98 бап)
- Бала құқықтары туралы Конвенция (БҰҰ шеңберінде бекітілген)
- Адам құқықтары жөніндегі декларация
- ҚР «Баланың құқықтары туралы» заңы (2002 жылғы 8 тамыз)
- «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заңнама
Ата-ананың құқықтары мен міндеттері
«Неке және отбасы туралы» заңнамада ата-аналардың баласын тәрбиелеуге құқылы әрі міндетті екені, баланың денсаулығына қамқорлық жасап, орта білім алуын қамтамасыз етуі тиіс екені көрсетіледі.
Баланың тәрбиесі мен білім алуына қатысты мәселелер ата-аналардың өзара келісімімен, ең алдымен баланың мүддесін негізге ала отырып және баланың пікірін ескеру арқылы шешіледі. Келіспеушілік туындаса, қорғаншы және қамқоршы органға немесе сотқа жүгіну қарастырылады.
«Пікір айтсам деп едім…»: ситуациялық тапсырмалар
1) Көшедегі көрініс: рұқсатсыз кету және қауіп факторы
Құрдастар бір тойға баруға шақырады. Дина ата-анасына ескертуді жөн көреді, бірақ достары «айтып не керек, сұрансаң жібермейді» деп көндіруге тырысады. Дина «ішімдік ішкен адамдар болуы мүмкін, бір нәрсеге ұшырап қаламыз» деп қауіптеніп, барудан бас тартады.
Талқылауда айтылған негізгі ойлар
- Түнгі уақытта ата-ана бақылауы мен жауапкершілігі күшеюі керек.
- Динаның ата-анаға ескертуі — дұрыс әрекет, бірақ құрбыларын тоқтатуға ықпал етпеді.
- Қадағалаусыз жүрген бала жаман әдетке тез еліктейді.
2) Ата-ана жиналысына немқұрайлы қарау
Бала үйіне келіп, «анам, сізді жиналысқа шақырды» дейді. Анасы «қолым тимейді, әкеңе бар» деп жауап береді. Әкесі де «балыққа баруым керек» деп бас тартады.
Талқылаудағы тұжырымдар
- Бала тәрбиесіне ата-ана тікелей жауапты; мектеппен байланыс үзілмеуі тиіс.
- Жиналыс — баланың оқу үлгерімі мен тәртібін бақылаудың маңызды тетігі.
- «Уақытым жоқ» деген сылтау ұзақ мерзімде тәрбиелік олқылыққа әкелуі мүмкін.
«Жұмбақ кейіпкер»: қараусыз қалған баланың дауысы
Кездесуде ерекше ойлантатын кейіпкер сөз алады: ол небәрі алты жаста, қайыр сұрап күн көреді. Айтуынша, ата-анасына өзінен түскен ақша ғана керек; ол ақша ішімдікке жұмсалады; жеткіліксіз әкелсе, ұрып-соғады. Үйде жиі ішімдік, ұрыс-керіс, төбелес болады. Бала милицияға хабарласқанымен, соңында өзін алып кеткенін айтады.
«Мен жақсы адам болуды, оқуды армандаймын. Бақытты жанұя болсақ деймін. Ата-анамды жамандағым келмейді. Олардың маған деген жылы сезімін қалай оята аламын?»
Талқылауда ұсынылған бағыттар
- Ең алдымен ата-ананың өзіне түзету мен ем қажет; заң және әлеуметтік қызмет көмегіне жүгіну маңызды.
- Ата-ананы наркологиялық емдеуге бағыттау; баланың қауіпсіздігін уақытша қорғау тетіктерін іске қосу.
- Баланы тәрбиелік ортаға орналастырып, ата-анамен байланысты толық үзбей, қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу.
Бұл — қараусыз қалған балалардың өмірінен алынған шынайы бейне. «Балалар — біздің болашағымыз» деген сөздің салмағы бар: сол болашақтың қорғалуға, демеуге қаншалықты мұқтаж екенін ұмытпауымыз керек.
Үй макеті: тәрбиенің «іргетасы»
Ата-аналарға екі сурет ұсынылады: бірі — түзу, әдемі салынған үй; екіншісі — іргетасы әлсіз, кірпіші қисық қаланған, төбесі жарылған үй. Бұл — тек үйдің бейнесі емес, тәрбие туралы ой салатын метафора.
Қорытынды біреу: бала тәрбиесі — үйдің фундаменті секілді. Ол ерте жастан басталады. «Тәрбие — тал бесіктен» деген нақыл осыны меңзейді.
Баланың іс-әрекеті мен мінез-құлқы көбіне отбасындағы үлгі арқылы қалыптасады. Сондықтан ата-ана өз баласының тәрбиесі үшін ел алдында да жауапты екенін естен шығармауы керек.
«Көкейде жүрген сауал»: 5 сұрақ арқылы өзін-өзі тексеру
Кездесудің бұл бөлігінде ата-аналарға ой қозғайтын сұрақтар ұсынылады:
- 1 Балаңыз сізді толық тыңдауы үшін не істейсіз?
- 2 Оқуға қолайлы жағдай жасадыңыз ба?
- 3 Балаңызды жазалауға тура келген кез болды ма? Қандай тәсіл қолдандыңыз?
- 4 Кейбір ата-ана мүмкіндігі бола тұра, неліктен тәрбиеге аз көңіл бөледі?
- 5 Балаңыздың мінезі өзгеріп, ашушаң бола бастаса, сіздің әрекетіңіз қандай?
«Қызықты сұрақтар»: балаңызды қаншалықты білесіз?
Қысқа сергіту ретінде төмендегі сұрақтар қойылады:
- Балаңыздың парталас көршісі кім?
- Балаңыз қандай өлшемді аяқ киім киеді?
- Балаңыздың сүйікті асы қандай?
- Балаңыз кеше қандай баға алды?
- Балаңыз қандай түсті жақсы көреді?
- Балаңыз спорттың қандай түрін ұнатады?
- Балаңыз бірінші сыныпқа қай жылы барды?
- Балаңызды еркелетіп қандай сөз айтасыз?
- Балаңызға ашуланғанда, ең алдымен қандай сөз айтуға бейімсіз?
Бұл сұрақтар ата-ана мен бала арасындағы байланыстың сапасын байқатуға көмектеседі: баланы «тәрбиелеу» ғана емес, оны күн сайын танып-білу де — жауапкершілік.
Бақытты жанұя моделін құрастыру
Кездесудің шығармашылық бөлімінде ата-аналар «бақытты жанұя» қандай болуы керек деген ойларын бір сөзбен немесе қысқа тіркеспен қағазға жазып, үй макетіне жапсырады. Бұл әрекет отбасы құндылықтарын нақтылап, ортақ мақсатқа жұмылдыруға бағытталған.
Қандай болса отбасында тәрбие,
Әрқилы мінез қалыптасар әркімде.
Бақытты болса әр отбасы, жанұя,
Бақытты болар бар қоғам да, әрине.
Ата-анаға арналған 3 кеңес
1) Шектен тыс әлпештемеу
Бала өзін өзгеден артық сезінбеуі керек. Оны орынсыз мақтай бермей, өзгеге құрметпен қарауды үйреткен жөн.
2) Ырыққа жығыла бермеу
Әр талапты бірден орындау — дұрыс емес. Қажетті мен қажетсізді ажыратып түсіндіру баланы ысырапшылдықтан сақтайды, еңбекті қадірлеуге баулиды.
3) Дербестігін тартып алмау
Баланың қолынан келетін істің бәріне араласа бермеңіз. Дербестік қалыптаспаса, бала жалтақ, шешім қабылдауға әлсіз болып өсуі мүмкін.
Қорытынды: ата-ананың негізгі міндеттері
Ата-ана баланың алдындағы басты міндеттерін жүйелі түрде орындаса:
- баласын тәрбиелеу,
- денсаулығына қамқорлық жасау,
- жалпы білім алуын қамтамасыз ету,
онда бала да қадір-қасиетті түсініп, ата-ана еңбегін сый-құрметпен ақтары анық.
«Тәрбиеге әсер ететін нәрсе — өскен орта, ата-ананың тәрбиесі. Соңғысы күшті болмаса, бара-бара адамды замандас, жолдас азғырып, адам неше түрлі жаман мінезді жұқтыратыны белгілі.»
— Жүсіпбек Аймауытов
Баланың материалдық қажеттіліктерін өтеумен қатар, рухани қажеттіліктеріне де ерекше мән беру қажет. Ал ең маңызды қағида — бала мінсіз болсын десек, өзіміз де жауапкершілікті, үлгілі ата-ана болуға ұмтылуымыз керек.
Түйін ой
Баланың кемшіліксіз болғанын қаласақ, өзіміз кемшіліксіз ата-ана болуға ұмтылуымыз шарт.
Ата-ана мен мектеп бірлесіп әрекет еткенде ғана нәтиже тұрақты болады. Пікір бөлісіп, ой қосқан барлық қатысушыларға алғыс білдіріледі.