Дыбыстарды тіркестіріп сөз жасаңдар
Білім деңгейі төмен оқушылармен жұмыс: бастауыш сынып мұғаліміне арналған практикалық бағдар
Бастауыш сынып мұғалімінің құзыреттілігін дамыту — нәтижелі білім берудің негізгі факторларының бірі. Жүсіпбек Аймауытов: «Мектепті бітірген соң бала бүкіл әлемге, өзгенің және өзінің өміріне білім жүзімен, ашылған саналы ақыл көзімен қарай білсе — білімділердің түпкі мақсаты осы», — деп, ұстаздың баланың болашағына іргетас қалайтынын айқын көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынұлы да: «Білім — біліктілікке жеткізер баспалдақ, ал біліктілік — сол білімді іске асыра білу дағдысы», — деп, білімнің тек жинақ емес, қолдануға айналуы маңызды екенін ескертеді. Мектептегі негізгі тұлға — мұғалім. «Мектеп жаны — мұғалім. Мұғалім әрдайым ізденісте болса ғана шәкірт жанына нұр құя алады» деген ой бүгін де өзектілігін жойған жоқ.
Ой қозғау: мәселені нақтылау сұрақтары
- Оқушы үлгерімін қалай жақсартуға болады?
- Оқушылардың сабақты үлгере алмауының негізгі себептері қандай?
- Себептерді анықтап, жүйелі түрде жоюға бола ма?
Үлгермеушіліктің негізгі себептері
1) Оқыту сапасы мен әдістеменің әлсіздігі
Педагогикалық талаптар мен пән әдістемесі толық қолданылмаса, оқу жұмысы дұрыс ұйымдастырылмайды. Оқушы материалды толық түсінбейді, үй тапсырмасын орындай алмайды немесе шала орындайды. Үлгерімнің төмендеуі көбіне ұсақ олқылықтан басталып, біртіндеп ұлғайып кетеді: жаңа тақырып алдыңғы білімге сүйенетіндіктен, түсінбеген жері көбейе береді.
2) Ынта мен назардың төмендеуі, тәртіп мәселелері
Сабақ әдістемелік тұрғыдан дұрыс өтсе де, кейбір оқушы сабаққа қызықпай, алаңдап отырады немесе тәртіп бұзады. Мұғалім мұны дер кезінде байқамаса, ол оқушы бірте-бірте үлгермеушілер қатарына қосылады.
3) Дайындықсыз сабақ және кері байланыстың әлсіздігі
Сабақтың сапасыз өтуі — мұғалімнің жеткіліксіз дайындығынан, тәжірибенің аздығынан, әдістемені толық меңгермеуден туындайды. Сонымен қатар білімді жиі тексермеу, оқушының нақты деңгейін саралап бағаламау, жаттығуды аз орындату оқушының білімін қолдану дағдысын әлсіретеді.
4) Үй тапсырмасын беру және тексерудегі жүйесіздік
Кейде үй тапсырмасы мөлшерсіз, үстірт немесе мақсатсыз беріледі. Тапсырма түсіндірілмесе, оқушы үйде өз бетінше орындай алмайды, қате қалыптасады. Бұл кемшіліктер бір-бірімен байланысып, үлгермеушілікті күшейтеді.
5) Ата-анамен байланыстың әлсіздігі
Мұғалім мен ата-ана арасында тұрақты байланыс болмаса, үйдегі оқу жағдайы да дұрыс ұйымдаспауы мүмкін. Күн тәртібінің болмауы, сабаққа жиі келмей қалу (ауру, себепсіз қалу) — білімдегі олқылықты арттырады.
6) Денсаулық және сыныптың оқу ортасы
Оқушының денсаулығы нашар болса, сабаққа ықыласы төмендейді. Сынып ауасының желдетілмеуі, шаршау, көңіл-күйдің төмендігі де қабылдауды әлсіретеді.
7) Өзара көмектің дұрыс ұйымдастырылмауы
Жолдастық көмекті жүйесіз, жалпы сипатта ұйымдастыру нәтиже бермейді. Көмек нақты меңгерілмеген тақырыпқа бағытталғанда ғана тиімді.
8) Ресурстық қиындықтар
Сыныптағы оқушы санының көп болуы, оқулықтың жетіспеуі — жеке қолдау көрсету мүмкіндігін азайтады және үлгерімге әсер етеді.
Үлгермеушіліктің алдын алу: мұғалім әрекетінің жүйесі
Сараланған сұрақ пен тапсырма
Сабақтағы сұрақтарды алдын ала жоспарлап, әр оқушының мүмкіндігі мен қабілетіне сай тапсырма ұсыну қажет.
Сабаққа ұқыпты дайындық
Дайындық — сапалы сабақтың негізі. Әдіс-тәсіл, уақыт, кері байланыс алдын ала ойластырылса, олқылық азаяды.
Қызықтыру және белсенді оқыту
Дидактикалық материал, көрнекілік, топтық жұмыс, шағын жарыстар оқушыны сабаққа тартады.
Үй жұмысын тұрақты қадағалау
Үнемі тексеру оқушыны жауапкершілікке үйретеді. Үлгерімі төмен оқушылардың дәптерін жиірек қарап, қажет болса бөлек бақылау дәптерін жүргізу тиімді.
Ата-анамен серіктестік
Қосымша сабақ, сыныптан тыс жұмыс, үйдегі бақылау — нәтижені тұрақтандырады. Жақсы орындалған тапсырманы дәріптеу ынтаны күшейтеді.
Сұрақ қою мәдениеті және тіл дамыту
Сұрақ нақты әрі түсінікті болуы тиіс. Мұғалім жауаптың мазмұнымен қатар тілдік сауаттылыққа да мән береді: ойлау мен дұрыс сөйлеу барлық пәнде қалыптасады.
Бағалаудың әділдігі
Баға қою — тәрбиелік ықпалы күшті кезең. Әділ бағалау оқушының оқу мотивациясына тікелей әсер етеді; қысқа қорытынды жасау білімді бекітеді.
Әдістерді түрлендіру
Сабақ үстіндегі әдіс-тәсілді ауыстырып отыру, өзіндік жұмысты тиімді ұйымдастыру оқушының белсенділігін арттырады.
Қазақ тілі сабағында үлгерімі төмен оқушымен жеке жұмыс үлгілері
Төл дыбыстарды меңгертудегі қиындықтарды жеңу
Үлгерімі төмен оқушыларға қазақ тіліндегі төл дыбыстардың (ұ–ү, ң–н, ы–і) айырмашылығын ажырату жиі қиындық туғызады. Сондықтан әр сабақта жаттығудан кейін оқушыға сөйлем ішінен осы дыбыстарды тауып, сөз құрамында дұрыс қолданылуына назар аударту пайдалы.
Нақты ереже үлгісі
«Ә» әрпі көбіне сөздің бірінші буынында және жіңішке сөздерде қолданылады: әже, әке, дәрігер, әрбір.
Ойын арқылы бекіту
«Кім жылдам?» тапсырмасы
Тек (а, е, ы, і) дауыстылары бар сөздер ойлап жазыңдар.
Ы: ыдыс, ыстық
І: ілгіш, ірімшік, тіршілік
Е: береке, текемет, ермек
Мағынасы өзгермейтін сөздер
Қай жағынан оқыса да мағынасы өзгермейтін сөздерді жазыңдар (палиндромға жақын үлгілер): нан, ара және т.б.
«Адасқан әріптер» ойыны
- Р, О, Б → бор
- А, Ш, А, Ғ → ағаш
- К, Т, Р, Е, М, Е → керемет
Үндестік заңын қолдануға машықтандыру
Сауатты жазуға бағыттаудың тиімді жолдарының бірі — үндестік заңын толық меңгерту және оны тұрақты қолдандыру.
Тапсырма 1
Түбір сөздерге қосымшаларды қосып жазыңдар. Үлгі: оқу+да, оқу+мен, оқу+ға, оқу+лық, оқу+шы.
Сөздер: сөз, жер, ат, бас, қол, батыр.
Қосымшалар: -шы, -лық, -да, -ға, -мен.
Тапсырма 2
Қарамен берілген сөздердің түбірін анықтаңдар. Түбірдің соңғы дыбысының өзгеру себебін түсіндіріңдер. Үлгі: еңбегі — еңбек.
Мәтіндік материал (талдауға)
- Еңбегі аздың өнбегі аз.
- Ердің атын еңбек шығарар.
- Жердің сәні — егін, ердің сәні — білім.
- Кітап — білім бұлағы, бұлақ — өмір шырағы.
- Еңбек түбі — береке.
- Білімді мыңды жығады, білімсіз бірді жығады.
- Білім — бақтың жібермейтін қазығы, білімсіз бақ әлдекімнің азығы.
Тексеру, бекіту және қатемен жұмыс
Тест жұмыстары
Ойлау қабілетін дамытуда және білімді жедел тексеруде қысқа тест тапсырмалары пайдалы.
Диктант түрлері
Сөздік және көру диктанты жаңа сөзді бекітеді, есте сақтауды дамытады. Терме және бақылау диктанты меңгеру деңгейін анықтайды.
Қатемен жұмыс
Оқушы қатесін табады, ережесін анықтайды, дұрыс жазылуын түсіндіреді, ұқсас мысалдар келтіреді. Жұппен тексеру өзара үйретуге мүмкіндік береді.
Жұппен тексерудің нәтижесі
Оқушылар жұмыстарын салыстырып, қателерін бірге талдайды және бір-біріне түсіндіреді. Бұл тәсіл мәдени қарым-қатынасты қалыптастырып, қабілетті оқушының үлгерімі төмен оқушыға нақты қолдау көрсетуіне жағдай жасайды.