Қазақша рефераттар

Құрлықта тіршілік етуге бейімделген организмдер

Оқу материалы

Организмдердің әртүрлілігі және тіршілік орталары

Кез келген организмнің өніп-өсіп, көбеюіне және ұрпақ жалғастыруына қолайлы, табиғи-тарихи қалыптасқан ортаны тіршілік ортасы деп атаймыз. Қазіргі кезде Жер шарында негізгі төрт тіршілік ортасы бар: су, құрлық–ауа, топырақ және организмдердің өзі.

Сабақтың мақсаттары

  1. Экология ғылымы, оның бағыттары мен қалыптасу кезеңдері бойынша білімді тексеру; тіршілік орталары, олардың ерекшеліктері және ағзалардың ортаға бейімделуі туралы білімді жүйелеу.
  2. Базалық білімді жұмылдыруға үйрету, талдау мен қорытынды жасау дағдыларын дамыту.
  3. Білімділікке, парасаттылыққа, ұжымдасып жұмыс істеуге және ынтымақтастыққа тәрбиелеу.

Жұмыс форматы

Сынып төрт топқа бөлінеді (тіршілік ортасының санына сәйкес). Әр топ өз ортасына қатысты сұрақтарға жауап дайындап, 15 минут ішінде дәлелдеп ұсынады.

  • Орта немен сипатталады?
  • Ортаның жағымды және жағымсыз факторлары қандай?
  • Бұл ортада қандай ағзалар өмір сүреді?
  • Олардың қандай бейімделулері бар?
  • Тіршілік ортасы өзгерсе, ағзалардың жағдайы қалай өзгереді?

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Сабаққа дайындық, топтарға бөлу, мақсаттарды нақтылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру (ой толғаныс)

  1. Географиялық заңдылықтарға не жатады?
  2. Б. Комманер заңдарының бүгінгі күні маңызы бар ма?
  3. Географиялық қабықтың жалпы сипаттамасы қандай?
  4. Экожүйелердің типтері қандай?
  5. Ландшафт типтері мен олардың функцияларын атаңдар.

III. Жаңа материалды түсіндіру

Тіршілік ортасы ағзаларға қажетті ресурстарды (су, ауа, қорек, жарық) беріп қана қоймай, шектеуші факторлар арқылы олардың таралуын, мінез-құлқын және бейімделуін айқындайды.

Негізгі тіршілік орталары

Су — тіршілік ортасы

Су көптеген организмдер үшін қолайлы орта саналады. Сулы ортаның өзіндік физикалық және химиялық қасиеттері бар: судың химиялық құрамы, тұнықтылығы, тығыздығы, тұтқырлығы, оттек пен жарықтың мөлшері маңызды рөл атқарады.

Ерекшеліктері

  • Минералдық тұздардың мөлшері әртүрлі: тұщы суда 1 л-ге шамамен 0,5 г, теңіз суында 35–40 г.
  • Оттек мөлшері атмосфераға қарағанда шамамен 20 есе аз.
  • Жарықтың енуі шектеулі, ал қысым тереңдікке байланысты күрт өзгереді.

Термин

Суда тіршілік етуге бейімделген организмдер тобы гидробионттар (грекше hydor — су, biontos — тіршілік ететін) деп аталады. Олар судың әртүрлі қабаттарында өмір сүруге бейімделген.

Құрлық–ауа — тіршілік ортасы

Бұл орта атмосфералық ауаның мол болуымен ерекшеленеді. Сондықтан мұнда тіршілік ететін организмдер аэробионттар (грекше aer — ауа) деп аталады. Орта тығыздығы мен қысымы төмен болғанымен, оттек пен жарық жеткілікті.

Негізгі факторлар

Температура мен ылғалдылық жыл мезгілдері, тәулік уақыты және географиялық орнына қарай күрт өзгеріп тұрады. Сонымен қатар жер бедері, жел және маусымдық ауысулар тіршілікке тікелей әсер етеді.

Бейімделулер

  • Суды үнемдеу механизмдері (булануды азайту, қор жинау).
  • Жылуды реттеу жүйелерінің әртүрлілігі.
  • Арнайы тыныс алу мүшелерінің дамуы (өкпе, трахея және т.б.).
  • Температура ауытқуына байланысты қорғаныш бейімделулер.

Құрлықта тіршілік етуге бейімделген организмдер террабионттар (латынша terra — жер) деп аталады.

Топырақ — тіршілік ортасы

Топырақ — құрлықтың беткі қабаты; ол литосферамен және атмосферамен үнемі жанасады. Ұзақ уақыт бойы үгітілген тау жыныстары мен ірі организмдердің шіріген қалдықтарының қосылуынан қалыптасқан тарихи әрі табиғи дене. Сондықтан оның құрамында минералдық және органикалық заттар қатар кездеседі.

Қабат және шектеуші факторлар

Топырақ қабатын педосфера деп атайды. Топырақта тіршілік үшін негізгі шектеуші факторлар — температура, ылғалдылық және оттек.

  • Топырақ тығыз, жарық жоқ, температура ауытқуы салыстырмалы түрде аз.
  • Оттек аз, ал көмірқышқыл газы көп.

Топырақтағы тіршілік

Борпылдақ құрылымдағы саңылауларды газдар қоспасы мен су ерітінділері толтырып тұрады. Бұл жағдай көптеген организмдер үшін қолайлы. Топырақта тіршілік ететін организмдер педобионттар деп аталады.

Топырақтың беткі қабатында органикалық заттарды ыдырататын ұсақ организмдер ерекше белсенді болады.

Бекіту тапсырмалары

1) Толықтыру тесті

Сөйлемдерді тиісті сөздермен толықтырыңдар:

  1. Тірі организмдер тіршілік ететін табиғи орталар жиынтығын экологияда ... деп атайды.
  2. Су түбінде тіршілік ететін организмдер ....
  3. Судың беткі қабатында тіршілік ететін организмдер ....
  4. Құрлықта тіршілік етуге бейімделген организмдер ....
  5. Ауада тіршілік ететін организмдер ....
  6. Топырақта тіршілік ететін организмдер ....
  7. Организмді тіршілік ортасы ретінде пайдаланатын организмдер ....

2) Сәйкестендіру тесті

Тиісті ұғымдар мен деректерді сәйкестендіріңдер:

  • 1. Жеке дараларды — Шоқан Уәлиханов
  • 2. Популяцияларды — 1972 ж
  • 3. Табиғи бірлестіктерді — Экологиялық зерттеулер
  • 4. «Адам және биосфера» бағдарламасы — Қаныш Сәтпаев
  • 5. Стокгольм конференциясы (қоршаған ортаны қорғау) — Аутэкология
  • 6. Адамның экологиялық ұғымдарды түсінуі — Экологиялық этика
  • 7. Табиғатта өзін-өзі ұстау, мінез-құлық нормаларын сақтау — Экологиялық мәдениет
  • 8. «Табиғат, адам — олардан құпия не бар?» — Демэкология
  • 9. «Туған жердің тағдыры толғантпаған…» — Синэкология
  • 10. Далалық, зертханалық, эксперименттік-тәжірибелік — 1970 ж

Ескерту: Сәйкестендіру тапсырмасында жұптарды қайта қарап, ғылыми-әдістемелік дереккөздермен нақтылауға болады.

3) Ой қорытындысы

Барлық табиғи орта өзінде тіршілік ететін организмдерді қажетті жағдайлармен қамтамасыз етеді. Әрбір түрдің тұрақты тіршілік ететін ортасы болады: ол — түр үшін табиғи-тарихи мекен және өсіп-өніп, көбейетін орын. Организмдер ортадан тіршілігіне қажет заттарды алып, зат алмасу нәтижесінде түзілген қажетсіз өнімдерді сол ортаға бөледі. Тірі ағзалар орта факторларына бейімделуі арқылы ғана қалыпты тіршілік әрекетін үздіксіз жалғастыра алады.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Қорытынды

Тіршілік орталарының айырмашылығы — факторлар жиынтығында. Сол факторларға бейімделу әрбір организмнің тірі қалуына, таралуына және ұрпақ қалдыруына тікелей әсер етеді.

Үй тапсырмасы

§ 39. Орта жағдайларына аздап немесе кеңірек бейімделетін ағзалар туралы қысқаша хабарлама дайындау.