Уездік соттар
1867–1868 жылдардағы Қазақстандағы реформалар
Бұл материал XIX ғасырдың 60-жылдарында Қазақстандағы басқару жүйесін өзгертуге бағытталған реформалардың дайындалуы, мазмұны мен мәнін түсіндіруге арналған. Сонымен қатар реформаның саяси-әлеуметтік салдарын талдап, отаршылдық сипатын айқындауға назар аударылады.
Сабақтың мақсаты
- Білімдік: реформаның дайындалуын, мазмұны мен мәнін көрсету.
- Дамытушылық: реформаның зардаптарын түсіндіру, саяси және әлеуметтік салдарын қорытындылауға дағдыландыру.
- Тәрбиелік: адамгершілікке және өз еліне сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Форматы мен әдісі
- Сабақтың түрі: аралас сабақ.
- Сабақтың әдісі: ауызша баяндау, әңгімелеу.
Көрнекіліктер
- ҚР саяси картасы
- Сызба, тақырыптық слайдтар мен суреттер
- Реформаның отаршылдық мәнін ашатын материалдар
Реформаға дайындық: комиссиялар және мақсат
XIX ғасырдың 60-жылдарында қазақтарды басқару жүйесін өзгерту үшін И. И. Бутков басқарған комиссия құрылды. Қазақ даласын екі облысқа бөлу жоспарланды:
- Батыс облысы — орталығы Торғай.
- Шығыс облысы — орталығы Сергиополь (Қарқаралы).
Алайда бұл ұсыныс қабылданбады.
1865 жылы Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі Гирс басқарған «Дала комиссиясы» құрылды. 1865 жылғы 5 маусымда II Александрдың бұйрығымен қазақ жерін зерттеуге арналған сұрақтар әзірленді: жер иелену түрлері, ағарту ісі, сот жүйесі, салық, діни мәселелер және т.б.
Ш. Уәлихановтың ұсынысы
- Халықтың өзін-өзі басқаруы негізінде қайта құру.
- Әлеуметтік-экономикалық жаңалықтар енгізу.
Бұл пікір қолдау таппады. Реформаны жедел іске асыру мақсатында комиссия мүшелері феодал топ өкілдерімен (ірі бай Мұса Шорманұлы, сұлтан Шыңғыс Уәлиханұлы, сұлтан Сейдәліұлы) ақылдасып, мәліметтерді көбіне солар арқылы жинады.
Негізгі құжаттар: «Уақытша ережелер»
1867 жылғы 11 шілде
«Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша Ереже» бекітілді.
1868 жылғы 21 қазан
«Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлығындағы Дала облыстарын басқару туралы уақытша Ереже» бекітілді.
Әкімшілік-аумақтық бөлініс
1867–1868 жылдардағы реформа бойынша қазақ жері үш генерал-губернаторлыққа бөлінді:
Батыс Сібір
Орталығы — Омбы.
Орынбор
Орталығы — Орынбор.
Түркістан
Орталығы — Ташкент.
Басқарудың 5 сатылы жүйесі
Ауыл
100–200 шаңырақ; басшысы — ауыл старшыны.
Болыс
1–2 (кейде 3) мың шаңырақ; басшысы — болыс сұлтаны.
Уезд
Басқарушысы — аға сұлтан (жүйе реформамен өзгертілді).
Облыс
Басқарушысы — әскери губернатор.
Генерал-губернаторлық
Барлық әскери және азаматтық билік генерал-губернатордың қолына шоғырланды.
Уездік басқару
Уезд бастықтарын әскери губернаторлардың ұсынуы бойынша генерал-губернаторлар тағайындады. Уезде әкімшілік және полицейлік билік, полиция, әскери бөлімдер, мекемелер мен бекіністер бір орталыққа бағындырылды.
Аймақтық өзгерістер
- 1870 жылы Маңғыстау приставтығы Кавказ әскери округіне, кейін Закаспий облысына енгізілді.
- 1872 жылы Бөкей хандығы Астрахань губерниясына бағындырылды.
- Түркістан генерал-губернаторлығына Қытай және Иранмен дипломатиялық келіссөз жүргізуге рұқсат берілді.
Әкімшілік міндеттер және жергілікті тірек
Облыстық басқармаларды вице-губернатор қадағалады. Басқарма үш бөлімнен тұрды: шаруашылық, сот және жарлықтардың орындалуын қамтамасыз ету.
Шыңғыс әулетінің сұлтандары өмірлік зейнетақымен қамтамасыз етіліп, салықтардан босатылды. Сырдария өңірінде басқару билігі ақсақалдарға берілді: облыстық әскери губернатор бекіткен ақсақалдар үш жылға сайланды, оларға арнайы белгі (қоладан құйылған) және мөр тапсырылды.
Ірі ақсүйектер арасынан іріктелген болыс пен ауылнайлар патша үкіметінің жергілікті тірегіне айналды. Әскери және азаматтық билік генерал-губернатор қолына шоғырланды.
Сот жүйесінің қайта құрылуы
Реформа сот ісін басқарудың көпсатылы құрылымын орнықтырды:
Әскери-сот комиссиялары
Отарлық биліктің мүддесіне қызмет еткен жоғарғы буын тетіктерінің бірі болды.
Уездік соттар
Жергілікті деңгейдегі әкімшілік ықпал күшейген сот құрылымы.
Билер мен қазылар соты
Төменгі буын ретінде сақталса да, отарлық жүйеге тәуелді болды.
Негізгі өзгерістер
- Сот мекемелері патша үкіметінің отаршылдық саясатын жүргізудің құралына айналды.
- Сырдария облысында қазылар соты сақталғанымен, әскери-уездік соттардың рөлі басым болды.
- Ескі шариғаттық салттардың қолданылуы шектелді.
- Әрбір болыста 4-тен 8-ге дейін би сайланды.
Салық реформасы
Шаңырақ салығы
1 сомнан 3 сомға дейін көтерілді.
Земство (жер) салығы
Қоса есептегенде жалпы көлемі 3 сом 50 тиынға дейін өсті.
Реформаның нәтижелері мен салдары
Экономикалық және әлеуметтік өзгерістер
- Өлкенің табиғи байлықтарын игеруге қолайлы жағдайлар қалыптасты.
- Феодалдық-патриархалдық қатынастар әлсіреп, капиталистік құбылыстар ене бастады.
- Таптық жіктелу күшейіп, жатақтар (кедейленген қазақтардың өндіріс орындарына жұмысқа жалдануы) қалыптаса бастады.
Отарлық саясаттың күшеюі
- Отарлық басқару мен әкімшілік бақылау күшейді.
- Қазақ жері Ресей үкіметінің меншігі ретінде қарастырылды.
- Орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру үдерісі басталды.
- Екі жылға «уақытша» деп енгізілген ережелер іс жүзінде шамамен 20 жылға созылды.
Қоғамдық сын: Абайдың мысқылы
Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин реформаның теріс қырларын сынады. Абайдың «Күлімбайға» (1889) өлеңіндегі жолдар болыстық биліктің әлеуметтік дерттерін әшкерелейді:
Болыс болдым, мінеки, Бар малымды шығындап, Түйеде қом, атта жал Қалмады елге тығындап. Сөйтсе-дағы елімді Ұстай алмадым мығымдап. Күштілерім сөз айтса Бас иемін шыбындап...
Тақырыпты бекітуге арналған сұрақтар
- 1 Реформаға дайындық қалай жүргізілді?
- 2 Реформаны дайындау барысында патша үкіметі қандай мақсат көздеді?
- 3 Реформа қашан қабылданды және соған сәйкес қазақ жері қандай басқару аймақтарына бөлінді?
- 4 Реформаның мәні неде?
- 5 Сот жүйесінің қайта құрылуын қалай түсіндіресіңдер?
- 6 «Уақытша ереже» реформасының әлеуметтік-экономикалық дамудағы рөлі қандай?
Үйге тапсырма
Төмендегі тақырыптардың біріне сараптамалық баяндама әзірлеңдер:
- XIX ғасырда қазақ даласында жүргізілген реформалардың қазақ халқының әлеуметтік, саяси және экономикалық дамуына әсері.
- Сот реформасы туралы Ш. Уәлихановтың хаты (мазмұнын талдау).