Мұғалімнің алғашқы сөзі
Бұл материал 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне арналған зерттеу сабағының мазмұнын жүйелеп, тілін түзеп берілген нұсқа. Негізгі ой — Алматыдағы 1986 жылғы оқиғаның себептері мен салдарын, оның ұлттық сана мен тәуелсіздікке әсерін тарихи, саяси және құқықтық қырынан талдап көрсету.
Сабақтың мақсаты
Білімдік мақсаттар
- 1986 жылғы Алматы оқиғасының себептерін, сипатын, қозғаушы күштерін және тарихи маңызын түсіндіру.
- Ұлттық қатынастарда жылдар бойы қордаланған шиеленісті және жүйенің ұлт саясатын өзгертуге қабілетсіздігін ашып көрсету.
- Ұлттық байлықтың тоналуы мен қазақ халқының экономикалық мүддесінің әлсіреу себептерін талдау.
- «Ұлтшылдық», «ұлтжандылық», «ұлттық» ұғымдарының мән-мағынасын айқындау.
- 1980-жылдардағы пленумдар мен конференциялардың рөлін бағамдап, қоғамдық-саяси өмірдегі тоқырау белгілерін түсіндіру.
Тәрбиелік мақсаттар
- Желтоқсан оқиғасының жаһандық деңгейде естілген тарихи құбылыс екенін түсіндіру.
- Тәуелсіздік жолындағы құрбандықтың ауырлығын сезіндіру және тарихи әділет ұғымын орнықтыру.
- Ар-намыс пен ұлттық қасиеттің тәуелсіздікке бастайтын рухани тірек екенін ұғындыру.
- Оқушы бойында патриоттық көзқарас пен азаматтық жауапкершілікті қалыптастыру.
Пәнаралық және өмірмен байланыс
Тақырыптық байланыс: алдыңғы сыныптардағы көтерілістер туралы білімді еске түсіру және Сырым, Кенесары, Исатай, Махамбет бастаған қозғалыстармен сабақтастыру. Сондай-ақ Жаңаөзен, Қарағанды, Теміртау, Орал қалаларындағы әлеуметтік толқуларға шолу жасау.
Күнделікті өмірмен байланыс: Тәуелсіздік шежіресі, заңдар мен қаулы-қарарлар, әлемдік қауымдастыққа танылу барысын баспасөз құжаттары арқылы талдау.
Сабақ форматы және ұйымдастыру
Сабақтың түрі
Зерттеу сабағы.
Әдісі
Оқушылардың өздігінен ізденуіне, дәлел келтіріп пікір айтуына және пікірталасқа негізделген жұмыс.
Көрнекі құралдар
- Оқушылар шығарған газеттер:
- — «Желтоқсан желі»
- — «Иесі — қазақ, киесі — ғажап»
- — «Желтоқсан құрбандары»
Рөлдер және пікірталас құрылымы
Негізгі ой қозғаушылар: тарихшы оқушы, саясаткер оқушы, заңгер оқушы, екінші саясаткер оқушы, сарапшы оқушы. Әр бөлімнен кейін сұрақ-жауап жүргізіліп, пікірталасқа барлық оқушы қатысады.
Зерттеу тапсырмалары алдын ала беріледі. Тиімді жұмыс үшін пән кабинеті қосымша әдебиеттермен, газет-журналдармен және дидактикалық материалдармен толықтырылып, мектеп кітапханасының қорын пайдалану ұсынылады.
Сабақтың мазмұны мен барысы
-
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сынып төрайымының сабаққа қатысу туралы мәліметі тыңдалады.
-
2) Кіріспе сөз
Мұғалім сабақ жоспарындағы білімдік, танымдық және тәрбиелік мәселелерді қысқаша таныстырады. Тақырыпты зерттеуге уақыт берілгенін және оны тарихшы, саясаткер, заңгер, сарапшы рөліндегі оқушылар дайындағанын атап өтеді. Алғашқы сөз тарихшы оқушыға беріледі. Қазақстан Республикасының Әнұраны орындалады.
Тарихшы оқушының талдауы: себеп, барыс, тарихи маңыз
Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген.
Арғымақ мінген жаратып,
Ақ сауыт киген темірден.
Алатаудай бабалар,
Аруағыңмен жебей көр!
Ғасыр тоғысына жақындаған тұста халық жадында азаттық үшін күрескен хандар мен батырлардың рухы қайта жаңғырғандай болды. Сол тарихи қатарға Қайрат пен Ләззат секілді мыңдаған отансүйгіш ұл-қыздың есімі қосылды: олар тәуелсіздік жолында құрбан болды.
1986 жылғы 16 желтоқсанда таңертең Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің V пленумы өтті. Оны КОКП Орталық Комитетінің хатшысы Г. П. Разумовский жүргізді. Пленум небәрі 17 минутқа созылды. Республиканы ұзақ жыл басқарған Д. А. Қонаев қызметінен алынып, оның орнына республикаға мүлде бейтаныс, Ульяновск облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы болған Г. В. Колбин тағайындалды. Мұндай шешім қабылдау тәсілі қоғамда әділетсіздік сезімін күшейтті.
17 желтоқсан: бейбіт шерудің күшпен таратылуы
17 желтоқсан күні Алматыда жаппай толқу басталып, басқа қалаларға да тарады. Шеру бейбіт әрі саяси сипатта өтті: өзге халықтарға қарсы үндеу де, мемлекеттік құрылысты құлатуға шақыру да болған жоқ. Алайда республика басшылығы жастардың талабын тыңдаудан бас тартып, наразылықты «қауіп» ретінде бағалады. Жағдайды дұрыс болжай алмау қақтығысқа, қазаға және ауыр зардаптарға әкелді.
Оқиғаның негізгі қозғаушы күші — студент жастар. Кейін әртүрлі сала қызметкерлері де араласты. Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы айрықша: ол жаңару мен жаңғыру идеясын күшейтіп, тәуелсіздікке апарар жолды айқындады. Тоталитарлық жүйенің дағдарысын айқын көрсетіп, қоғамда азаматтық ұстанымды оятты.
Саясаткер оқушы: ұлттық саясат дағдарысы және тарихи алғышарттар
Желтоқсан туралы сөз және поэзиядағы шындық
1986 жылғы желтоқсан туралы ақиқат мерзімді баспасөзде де, көркем сөзде де кеңінен қозғалды. Қоғамдағы үрейге қарамастан, алаңдағы оқиғаның шындығын айтуға тәуекел еткен қаламгерлердің еңбегі ерекше аталады. Мұхтар Шахановтың жырларында сол кезеңнің үні айқын сезіледі.
Егемендікке жету еліміз үшін арзанға түскен жоқ: Қайрат, Ләззат сияқты талай жас өмірімен қоштасты. Желтоқсанға алып келген негізгі себеп — ұлттық қатынастарда ұзақ жыл жиналған шиеленіс және әкімшіл-әміршіл жүйенің ұлт саясатын жаңартуға қабілетсіздігі мен құлықсыздығы.
Алматыдағы оқиғалардың түбінде тарихи, әлеуметтік-экономикалық және саяси факторлар жатыр. Олардың тамыры патша үкіметінің отаршылдық саясатында, ал кейін кеңестік кезеңдегі индустрияландыру, ұжымдастыру, тың игеру секілді науқандарда жалғасын тапты. Соның салдарынан демографиялық қысым күшейді, ұлттық байлық орталыққа тәуелді ведомстволар арқылы бақылауда болды, ал маңызды шешімдер Мәскеуде қабылданып отырды.
Тіл, мәдениет және ақпарат кеңістігіндегі теңсіздік
- Ұлт тарихын елемеу мен «европоцентризмнің» басымдығы қоғамдық санаға ықпал етті.
- Интернационализм ұғымы өмірден алшақ идеологиялық қалыпқа түсті.
- Тіл саясатында қазақ тілінің мәртебесі әлсіреп, ақпарат кеңістігінде орыс тілі басым болды.
- Экологиялық және әлеуметтік проблемалар (соның ішінде Семей полигоны) халықтың жан жарасын тереңдетті.
Колбиннің тағайындалуы — толқу үшін сылтау ғана болды. Наразылыққа түрткі болған басты себеп — орталықтың дәстүрлі өктемдігі мен «қайта құру» жариялаған демократиялық қағидаттардың арасындағы алшақтық.
Кейін Желтоқсанға қатысы бар азаматтар оқиғаға әділ баға беруді талап етіп, қоғамдық-саяси ұйымдар құруға ұмтылды. Арнаулы комиссиялар құрылды, тексеру жұмыстары қайта жандануы үшін талаптар қойылды, митингілер өтті. Бұл әрекеттердің барлығы қоғамды демократияландыруға итермелеген маңызды тәжірибе ретінде сипатталды.
Түйін: ақиқат үшін, ел намысы үшін заңсыз жазалау әрекеттеріне әділ баға сұрау — тек Желтоқсанға қатысқандардың ғана емес, демократиялық құндылықтарды қолдайтын әр азаматтың борышы.
Заңгер оқушы: құқық бұзушылықтар және сот тәжірибесі
Алматыдағы Желтоқсан оқиғасы ұзақ уақыт бойы «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» ретінде бағаланды. Көптеген адам уақытша ұстау орындарына, арнайы бөлімдер мен тергеу изоляторларына жеткізілді; қаладан тыс жерге әкетілгендердің саны 8,5 мыңнан асты.
Тергеу және жазалау кезіндегі заңсыздықтар
- Қылмыстық істерді қозғау мен тергеу барысы асығыс, айыптауға бейім жүргізілді.
- ЖОО мен кәсіпорындарда қудалау науқаны жүріп, жиналыстар арқылы қысым жасалды.
- Таяқ, сапер күрегі, ит қолдану секілді күш қолдану фактілері айтылды; прокуратура тарапынан тиісті реакция болмады.
Салдары ауыр болды: 99 адам сотталды, 264 адам оқуынан немесе жұмысынан шығарылды, 52 адам партия қатарынан қуылды. Әртүрлі ведомстволарда да тазалау жүргізілді.
Қайрат Рысқұлбеков ісі
Қайрат Рысқұлбеков тұтқындалып, қысым мен азаптау арқылы өзіне ауыр айыпты мойындатуға әрекет жасалғаны айтылады. 1987 жылғы 16 маусымда сот үкімімен ең ауыр жаза кесіліп, кейін 20 жылға бас бостандығынан айырумен алмастырылды. 1988 жылы Семей түрмесінде қаза тапты. 1992 жылғы 21 ақпанда ақталды.
Әлемнің әр елінен кешірім сұраған жеделхаттардың келуі халықаралық қауымдастықтың адам құқығы мәселесіне назарын және қазақ жастарының ерлігіне құрметін білдірді.
Сонымен бірге мәтінде мемлекеттік жастар саясатына қатысты құқықтық тұғырлар да аталады: жастардың рухани-мәдени дамуы, білім алуы, кәсіби қалыптасуы, дене тәрбиесі, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау және әлеуметтік қызметтер көрсету сияқты бағыттар маңызды қағидат ретінде сипатталады.
Екінші саясаткер: кеңестік дағдарыс және 1986 жылғы шешімнің символдық мәні
ХХ ғасырдың 80-жылдарында КСРО-дағы республикалардың көпшілігінде әлеуметтік-экономикалық жағдай күрделенді. Ескірген басқару жүйесі дағдарысты тереңдетті: жариялылықтың жоқтығы, заңдылықтың бұзылуы, партиялық және мемлекеттік функциялардың араласып кетуі, қоғам өмірінің бір орталықтан қатаң басқарылуы негізгі мәселелер ретінде аталды.
1986 жылғы сәуір пленумы мен кейінгі жиындар дағдарысты тоқтата алмады. Ал 16 желтоқсандағы кезектен тыс пленумда Д. А. Қонаевты небәрі 17 минут ішінде қызметтен алып, еңбегін елемей, алғыс айтылмауы қоғамда үлкен моральдық-әділеттік дағдарыс туғызған шешім ретінде бағаланады.
Негізгі ой
Авторитарлық өктемдік әрдайым қарсылық тудырады; еркіндік жоқ жерде даму да тежеледі. Желтоқсан — жүйенің әлсіз тұсын көрсеткен әрі қоғамның жаңару талабын айқын еткен тарихи белес.
Сарапшы: қорытынды бағалау және тәуелсіздікке ұласқан сабақ
Сарапшының пайымдауынша, кеңестік кезеңде қазақ мектептерінде ұлттық тарих жүйелі оқытылмай, тіл мен дін әлсіретіліп, салт-дәстүр шетке ығыстырылды. Мұндай саясат тарихи сананы көмескілеуге бағытталды, алайда толық жүзеге аспады.
Тарихшы оқушы оқиғаның мазмұнын ашып берсе, саясаткер қоғамдағы «аурудың» себептерін дәл көрсетті, отаршылдық саясаттың салдарын талдады, ал заңгер құқықтық бұрмалаулар мен сот-тергеу тәжірибесіндегі өрескел қателіктерге назар аудартты.
Түйінді тұжырым
Еркіндік — бақыттың бастауы. Авторитарлық үстемдік тұрған жерде еркіндік шектеледі, ал еркіндік шектелген жерде қоғамның дамуы тежеледі. Тәуелсіздік алғаннан бергі жетістіктер — күрес пен тарихи сабақтастықтың жалғасы.
Тәуелсіздік жылдары ел өмірінде үлкен өзгерістер болды: мемлекеттік рәміздердің қабылдануы, қоғамдық институттардың қалыптасуы, халықаралық кеңістікке танылу секілді маңызды белестер ұлттық дамудың бағытын айқындады.