Қазақстанның табиғаты көркем, жанға жайлы әсем жерлерге өте бай өлке екендігі шүбәсіз
Қазақстан — табиғаты көркем, жанға жайлы әсем мекендерге аса бай өлке. Халқының көңілі қандай дарқан болса, жері де сондай кең қазақ даласының әрбір тасын, әрбір шөбін, әрбір суын танып-білу және қастерлеу — баршамыздың парызымыз. Осы орайда еліміздегі ең ерекше деп танылған ағаштар мен сирек өсімдіктер туралы баяндап өтеміз.
Ең көне хан-ағаш: Алтын-Емелдегі алып қарағаш
Қазақстандағы ең көне хан-ағаш — алып қарағаш. Ол Іле өзенінің Алтын-Емел ұлттық табиғи саябағы аумағында, Үлкен Қалқан тауының шығыс беткейінде өседі. Жасы 700 жылдан асқан бұл қарағашты жұртшылық Шыңғыс хан шапқыншылығының куәгері деп те айтады.
Маңыздысы: жергілікті халық бұл ағашты күні бүгінге дейін қасиет тұтады.
Қасиетті қарағаш: Әулие-ағаш маңындағы ерекше нышан
Жуандығына алты адамның құшағы әрең жететін 700 жылдық ерекше ағаш Жаркент қаласынан 30 шақырым жердегі Әулие-ағаш ауылы маңында өседі. Бұл — қарағаш тұқымдасына жататын алып ағаш.
Аңызға сенсек, мұндай алып ағаштар әлемнің небәрі үш елінде ғана бар: біреуі Қытайда, біреуі Меккеде, ал үшіншісі — қазақ жерінде тамыр жайған.
«Жеті ағайынды»
Киелі ағаштың қасында бір тамырдан нәр алып тұрған жеті жас ағаш өседі. Халық оларды «жеті ағайынды» деп атайды.
Бозбала мен бойжеткен
«Бозбала» мен «Бойжеткен» аталған қос шынар да осы киелі ағаштың ұрпағы саналады.
Ел ішінде «Бозбала» мен «Бойжеткеннің» арасынан өткен әйелдер сәби сүю бақытына ие болады деген сенім бар. Сондай-ақ Әулие-ағаштан «көз жасындай» тамшылап ағатын сулардың түрлі сырқатқа шипа болатыны айтылады.
Аталған ағашты тамашалау үшін Америка, Австралия, Германия және өзге де елдерден туристер жиі келеді.
Жетісулық недзвекция: әлемдегі жалғыз мекен
Бигнониевтік тұқымдастарға жататын дара өкіл, аса сирек кездесетін ежелгі аласа бұта — жетісулық недзвекция. Бұл өсімдіктің әлемдегі жалғыз өсетін мекені — Шу–Іле шөлді таулары (Айтау).
Бұтаның әдемі гүлдері оған әшекейлі көрік береді. Өсімдік ғылымға 1909 жылы белгілі болып, өлкетанушы В. Е. Недзвецкийдің құрметіне осылай аталған.
Тянь-Шань шыршасы: Іле Алатауының қылқанды мақтанышы
Іле Алатауындағы жалғыз қылқан жапырақты ағаштардың бірі — Тянь-Шань шыршасы. Белгілі деректер бойынша, ең үлкен шыршаның жасы шамамен 600 жылға жетеді. Мұндай алып ағаш Түрген өзені бойынан анықталған.
Ең жуаны қайдан табылды?
1913 жылы Алматы маңындағы Кіші Алматы аңғарындағы Горельник шатқалынан табылған. Түбінің диаметрі шамамен 3 м, ал шеңберінің ұзындығы 9,45 м болған.
Қылқан жапырақты ағаштардың Қазақстандағы ең көп түрі Алтайда өседі. Мұнда шырша, майқарағай, қарағай, балқарағай, сібір самырсыны кездеседі.
Ең кең таралған ағаш: сәмбі тал
Қазақстанда түрлік құрамы ең кең таралған ағаштардың бірі — сәмбі тал. Республикамызда оның 22 түрі кездеседі.
Денсаулық ағашы: арша — табиғи «фармацевт»
Қазақстандағы адам денсаулығына пайдалы өсімдіктердің бірі — ағаш тектес немесе бұтақ тұрпатты арша. Арша бөлетін фитоноцидтер ауаны тазартып, адамға шипалы орта қалыптастырады.
Ғалымдар дерегі
Арша жылына орта есеппен 1 тоннадан аса шаңды жұтып, айналасына 1 500 литр оттегі бөледі.
1 гектар арша орманы
Жылына 18 миллион м³ ауаны көмірқышқыл газынан тазартып, 50–65 тоннаға дейін шаң-тозаң мен зиянды газдарды сүзеді.
Қазақ халқы аршаны «денсаулық ағашы» деп атайды. Арша кейде 4 мың жылға дейін өседі, ал 500–600 жыл — арша үшін қалыпты жастың бірі саналады.
Шөл даланың падишасы: тораңғы
Қазақстандағы ең төзімді ағаштардың бірі — тораңғы. Ол шөлде де, құмда да, сортаң жерлерде де өсе береді. Тораңғының жапырағы аптап ыстықта, шамамен 50° деңгейінде де, өміршеңдігін сақтай алады.
Ел аузында «шөл даланың падишасы» атанған бұл ағашты бүгінде қазақ жерінің талай өңірі өзінің өрелі саясы санайды.
Қай өңірлерде кездеседі?
Тораңғы тұқымдастары Қазақстанда Арал өңірі мен Қызылорда облысынан бөлек, Балқаш пен Алакөл аумақтарында, Бетпақдала атырабында, Зайсан маңында, Мойынқұм жоталарында кездеседі.
Қастерлеу — келешекке аманат
Көненің көзіндей болған алып ағаштар мен сирек өсімдіктер — табиғаттың тірі шежіресі. Оларды тану, қорғау және қадірлеу — туған жерге деген жауапкершіліктің айқын көрінісі.