Баланың ұяты әкеге, Қыздың ұяты шешеге
Отбасы туралы мақал-мәтелдер
Қазақ дүниетанымында отбасы — тәрбиенің, бірліктің, сыйластық пен жауапкершіліктің өзегі. Төмендегі мақал-мәтелдер ата-ана қадірін, ағайын арасының әдеп-ғұрпын, бала тәрбиесінің мәнін және қонақжайлықтың өлшемін айқындайды.
Тамырлас ел, туыстас көңіл
Ағайын-туыстың жақындығын, әр жұрттың мінез-өлшемін бейнелейтін нақылдар.
- Қарға тамырлы қазақпыз.
- Сұраса келе қарын бөле болып шығамыз.
- Өз жұртың — күншіл, нағашы жұртың — сыншыл, қайын жұртың — міншіл.
- Екі аяқтыда — бажа тату, төрт аяқтыда — бота тату.
- Ағасы бардың — жағасы бар, інісі бардың — тынысы бар.
- Жалғыз ағаш — үй болмас, жалғыз жігіт — би болмас.
- Үш ағайынды жігіттің отарда малы бар, екі ағайынды жігіттің мойында талы бар, жалғыз жігіттің шығар-шықпас жаны бар.
- Өз үйім — өлең төсегім.
Ата-ана — тірек, ұрпақ — аманат
Үлкенді құрметтеу, ата-ана алдындағы парыз және ұрпақ сабақтастығы.
- Қартың болса — жазып қойған хатпен тең.
- Ақылды қария — жазып қойған хатпен тең.
- Ағадан — ақыл, атадан — нақыл.
- Ана алдында — құрмет, ата алдында — қызмет.
- Баланың бас ұстазы — ата-анасы.
- Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.
- Әкесін сыйламаған кісіні баласы сыйламайды.
- Анаңа ауыр сөз айтпа, атаңа ауыр жүк артпа.
- Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер.
- Әкең өлсе де, әкеңді көрген өлмесін.
Бала тәрбиесі — бесіктен
Тәрбиенің бастауы, сөздің салмағы, үлгінің қуаты туралы нақылдар.
- Бала тәрбиесі — бесіктен.
- Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі.
- Балаға байқап сөйлесең, ақылға көнер; байқамай, шайқап сөйлесең, көрсетер бір өнер.
- Жас жемісті жұлма, жас баланы ұрма.
- Өсер жастың алдын кеспе, өсер ағаштың басын кеспе.
- Әдепсіз бала — ауыздықсыз атпен тең.
- Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
- Қарағайға қарап тал өсер, қатарына қарап бала өсер.
- Адам болатын бала алысқа қарайды.
Ұл мен қыз — өріс пен ырыс
Ұл-қыз тәрбиесі, ар-ұят және жақсы орта таңдаудың маңызы.
- Ер бала ата-анаға таяу, қыз бала — үйге жаққан бояу.
- Баланың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге.
- Ұл — қоныс, қыз — өріс.
- Қыз ырыс емес пе, ұл қоныс емес пе?
- Ұяты жоқ — ұл жаман, қылығы жоқ — қыз жаман.
- Ұлың өссе, ұлықтымен ауылдас бол; қызың өссе, қылықтымен ауылдас бол.
- Бір жақсы қыз — екі жаман ұлға татиды.
- Қыз жоқ жерде — қызық жоқ.
- Астың дәмін тұз келтірер, ауылдың сәнін қыз келтірер.
Немере мен ұрпақ жалғастығы
Немеренің орны, мейірім мен жауапкершіліктің кеңеюі.
- Немере етін жеп, сүйегін қалдырады.
- Өз балаңды өскенше бағасың, немереңді өлгенше бағасың.
- Балам — балым, баламның баласы — жаным.
- Дүниеде бал тәтті, бала — балдан да тәтті.
Әдеп, еңбек және ырыс
Үй ішіндегі тәртіп, еңбекқорлық және ынтымаққа қатысты ойлар.
- Еркек сергек ұйықтаса — ырыс бітеді, әйел сергек ұйықтаса — жұмыс бітеді.
- Жасы кіші ініні ақылы артса — аға тұт; жасы үлкен ағаны жақсы сыйлап — жаға тұт.
- Аға әдепті болса — іні әдепті; апа әдепті болса — сіңлі әдепті.
- Ағадан — ақыл, ініден — ізет.
- Күнсіз гүл өспес, күтусіз ұл өспес.
- Бала күлкіге тоймас, жаман ұйқыға тоймас.
Қонақ пен үй иесі: сый мен сын
Қонақжайлықтың өлшемі — ас емес, қабақ; мінез бен мәрттік сыналатын тұс.
Ағаның үйі — ақ жайлау.
Апамның үйі — ақ жайлау.
Қонақ асына емес, қабақ-қасыңа риза.
Қонақ жаман болса — үй иесі қалады, үй иесі жаман болса — қонақ қыдырады.
Сенің табаныңа кірген тікен менің маңдайыма кірсін.
Кезек сыйласқан ағайынды «жаным» деуге болады.
Тектілік пен өнеге туралы түйін
Тек пен із
- Ананың ізін — қыз басар, атаның ізін — ұл басар.
- Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.
- Жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі.
- Атадан ұл қалса — өзі қалғаны, қыз қалса — ізі қалғаны.
Жақсы ұл, жаман ұл
- Атадан жақсы ұл туса — есіктегі басын төрге апарар; атадан жаман ұл туса — төрдегі басын есікке апарар.
- Атадан жақсы ұл туса — елінің қамын жер; атадан жаман ұл туса — елінің малын жер.
- Адам болатын бала — ағайыншыл, бай болатын бала — айырбасшыл.
Қосымша нақылдар
- Атасыз үй — батасыз, анасыз үй — панасыз.
- Жақсы ата — орман, жақсы бала — қорған.
- Өзінің шарқын білген — өзгенің нарқын біледі.
- Әжемді тыңдағаным — өзімді танығаным.
- Анасын сүйгеннің — баласын сүй.
- Ананың көңілі — балада, баланың көңілі — далада.
- Ана сүтін ақтамағанды ешкім мақтамайды.
- Әкенің қадірін — балалы болғанда білерсің.
- Ана жақсылығын — ауырсаң білерсің, қайын жақсылығын — қыдырсаң білерсің.
- Өз балаң өзекке тепсең де кетпейді, кісі баласы кісендесең де тұрмайды.
- Тайдың мінгені білінбес, баланың істегені білінбес.
- Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер.
Аналарға арналған құрмет
Алты ұл туған ананы — «ханым» деуге болады.
Кезек сыйласқан ағайынды — «жаным» деуге болады.