Қазақ жастарының алаңға шығуы Алаңда жастар бейбіт, жайбарақат
Кіріспе. «Мен — қазақпын…»
Бұл тәрбие сағаты — 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының тарихи мәнін түсіндіруге, оның себеп-салдарын ашуға және тәуелсіздік жолындағы құрбандықты құрметтеуге арналған ой-толғау. Тақырыптың өзегі — ұлт намысы мен азаматтық ұстаным, әділдікке ұмтылыс, еркіндіктің құны.
Өлең-шумақ (оқылымға ұсыныс)
Мен — қазақпын, мың өліп, мың тірілген,
Құшақ жая таныстым сан тіліммен.
Жаман үйді қонағы билейді деп,
Қала жаздап айырылып өз тілімнен.
Өзге тілге еліктеп ел болмайық,
Қазағымның артық жоқ өз тілінен.
Бұл шумақтар бағдарламаның рухын айқындайды: тіл, елдік, намыс, тарихи жауапкершілік.
1986 жылғы 16 желтоқсан: қасірет пен қайсарлық түйіскен күн
16 желтоқсан — ерлік пен өрлік, қайғы мен қасірет қатар өрілген күн. Бұл күн Қайрат, Ләззат, Ербол, Сәбира сынды жүздеген, мыңдаған жастың тағдырына жара салды.
1986 жылғы 16–17 желтоқсанда Алматыда мыңдаған қазақ жастары бейбіт шеруге шығып, ел тағдырын өз халқының өзі шешуі керек екенін айтты. Олардың талабы — әділет пен теңдік: «Тәуелсіздік керек! Қазақ елінің өз көсемі сайлансын!»
Сол кезеңде Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің небәрі 18 минутқа созылған мәжілісінен кейін Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың орнына Геннадий Колбин тағайындалды. Республика жұртшылығы бұл шешімді халықтың пікірімен санаспау деп қабылдады.
Айыптаулардың сипаты
Бейбіт шеруге шыққан жастарға «бұзақы», «ұлтшыл», «нашақор» деген негізсіз айып тағылды. Бұл — талапты қаралау арқылы шындықты тұмшалаудың көрінісі еді.
Поэтикалық пауза: халықтың жанайқайы
Оқылым 1
«Нашақор» деп, «ұлтшыл» деп,
Қазаққа күйе жаққан күн.
Әділдік пен шындықты
Өтірік жала еткен күн.
Надан жасаған сұмдықтан
Адамдар азап шеккен күн.
Оқылым 2
Қасқалдақ ұшып көлінен,
Шүрегей келіп қонған күн.
Қыранды қуып көгінен,
Қарғалар билік алған күн.
Адал мен арсыз, аярды
Айырып халық ұққан күн.
Көрініс 1: студенттердің әңгімесі
Көрініс арқылы оқиғаға алып келген көңіл күй, қоғамдағы үрей мен үміт, жастардың азаматтық таңдауы ашылады.
Мақсат, естідің бе? Кеше Дінмұхамед ағамызды қызметтен алыпты дейді.
Қойшы, рас па? Кімнен естідің?
Кеше куратор ағай айтты. Бүгін Брежнев алаңына көп адам жиналады екен.
Неліктен?
Қонаевтың орнына Ресейден бір орыс келіпті дейді. Халық наразылық білдіріп жатыр екен. Кураторымыз «бармаңдар» деп ескертті.
Онда тығылып қалу дұрыс емес. Жүр, барайық!
Алаң: бейбіт талап пен қатігез күштің қақтығысы
Алаңға аңғал сеніммен шыққан қыз-жігіттер контрреволюционер емес еді. Олардың ойы — халықтың құқықтары мен проблемалары туралы сөз айту, өз елінің ертеңіне жауапкершілікпен қарау еді.
Алайда бейбіт шеруді қарулы күш қоршады: бір қолында шоқпар, бір қолында қалқан. Жастардың әділ талабы аяусыз жаншылды. Үкімет тарапынан шеруді басуға арналған «Құйын–1986» жедел жоспары іске қосылды.
Ұрандар мен талаптар
- «Әр халыққа — өз көсемі!»
- «Ленин идеясы жасасын!»
- «Қазақстан — қазақтікі!»
- «Ресейге қайт!»
Драматургиялық түйін
«Қонаевты шақырыңдар! Ақиқатын айтып, жағдайды түсіндірсін!»
«Қазақстаннан адам табылмады ма? Неге сырттан басшы әкеледі?»
«Талап-тілегімізді айтамыз, басшылар шықсын ортаға!»
Қаралы сәт
Қуғын-сүргін, ұрып-соғу, қорлау — бәрі бір сәтте басталды. Қыздардың шашынан сүйреу, тепкілеу, айқай-шу… Бейбіт үндеу қанға боялған қасіретке айналды.
Оқылым (тұтқын даусы)
Бар болғаны осы еді «қылмысымыз»,
Кейін соның қазасы танылғанда,
Аң-таң болып, қан жылап тұрды ішіміз.
Ақ-қараңды тексерер «түрме» деген,
Концлагерь болды ғой біздер үшін.
Тарихи тағзым: үнсіздік минуты
1986 жылғы 16 желтоқсанда қазақ жастары тоталитарлық жүйеге ашық қарсылық көрсетті. Жылдар өтсе де, жүректе өшпес із қалдырған нәрсе — сол күннің қаһармандарына деген құрмет.
Еске алу рәсімі: Желтоқсан құрбандарының рухына тағзым ретінде 1 минут үнсіздік.
Тәуелсіздікке жол ашқан боздақтар: Сабира Мұхамеджанова, Ләззат Асанова, Ербол Спатаев, Қайрат Рысқұлбеков.
Қайрат Рысқұлбеков: қайсар рухтың символы
Желтоқсан түнінің сұсты көріністерін көргендердің бірі — Қайрат Рысқұлбеков. Ол жаңа жыл қарсаңында нағашысының үйінде тұтқындалып, тергеу мен қорлықтың құрсауына түсті.
Көрініс 2: тұтқындау
Нағашысы: Қайрат-ау, тамақтан алсаңшы. Студентпін деп жүдеп кетіпсің ғой.
Қайрат: Жә, бұйырғанын жеп отырмын ғой, нағашы.
Милиция: Біз органнан келдік. Қайрат Рысқұлбеков деген азаматты тұтқындаймыз. Прокурордың санкциясы бар.
Жеңгесі: Ойбай-ау, бұларың не? Жұдырықтай баланың не жазығы бар еді?
Милиция: Анық-қанығын тексерген соң, қайтарып жібереміз.
Ішкі монолог (өлең)
Жалалы боп, қатты батты жаныма,
Жазалаушы қағаз алдым қолыма.
Жігіттер-ай, айтып-айтып не керек,
Жазған екен маңдайыма сорыма.
Бостандықта еркін жүрген жан едім,
Енді, міне, абақтыға жабылдым.
Тергеу: қысым мен ардың шайқасы
Тергеуде Қайратқа жалған айып тағылып, «мойында» деген қысым жасалды. Ақиқатты қорғаған адамға күш көрсетіліп, ар-намысқа тиісетін сөздер айтылды.
Қайраттың ұстанымы
Күнәдан таза басым бар,
Жиырма бесте жасым бар.
Қасқалдақтай қаным бар,
Бозторғайдай жаным бар.
Қайрат деген атым бар,
Қазақ деген затым бар.
Еркек тоқты — құрбандық,
Атам десең, атыңдар.
Анаға хат (үзінді, редакцияланған)
Анашым, сізді көктемнің алғашқы күлімдеген мерекесі — 8 наурызбен құттықтаймын. Бұл хат қолыңызға жетер-жетпесі белгісіз…
Ақ сүтіңізді ақтай алмай кететініме өкінемін. Маған «кісі өлтірді» деген жала жауып отыр. Менің «айыбым» — ұлтымыздың намысын таптатқым келмегені.
Алаңға шыққан әр қызды қарындасымдай көрдім. Оларды мұзға отырғызып, шаштарынан сүйреп, үстіне су шашқанда, «ағатайлар, көмектесіңдер» деген үнді естігенде жүрегім езіліп кетті.
Уақыт өтеді, бәрі өзгереді. Еліміз егемендікке жетіп, бейбіт заман орнайтынына сенемін.
Хош бол, анашым! Хош бол, қарындастар! Хош бол, халқым!
Тағдырдың үкімі
Қайрат Рысқұлбековтің қазасы — жеке адамның қасіреті ғана емес, әділетті тұншықтырған жүйенің трагедиясы. Оның тағдыры еркін ойлаған азаматқа бағытталған зұлматтың символына айналды.
Ақталу және тарихи әділет
1996 жылғы 9 желтоқсанда Президенттің жарлығымен Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбековке «Халық қаһарманы» атағы беріліп, «Алтын жұлдыз» тапсырылды.
Сабира, Ләззат, Ерболға ақтау жөніндегі құжаттар берілді. Желтоқсан шындығын қорғап, құрбандардың жазықсыздығын дәлелдеуге Мұхтар Шаханов, Хасен Қожа-Ахмет сынды азаматтар көп еңбек сіңірді.
Қорытынды ой
Желтоқсан — тарихтағы бір күн ғана емес. Ол — ұлттық сана серпілген, намыс пен әділет үшін үн көтерілген кезең. Ең басты міндет — сол ерлікті ұмытпау, тәуелсіздіктің қадірін білу, елдік құндылықтарды сақтау.
Іс-шараның аяқталуы
Осылайша, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына арналған тәрбие сағаты қорытындыланады. Соңында сөз оқу орнының басшылығына беріліп, қатысушыларға алғыс айтылады.
Тәуелсіздік — аманат. Оны сақтау — ұрпақтың жауапкершілігі.