Балаларды түстер жүйесімен таныстыру
Мазмұны
Төмендегі ойындар бейнелеу өнері сабақтарында түстерді, реңктерді, пішін мен көлемді меңгертуге бағытталған. Әр бөлімде: мақсат, құралдар және өткізу барысы ықшам әрі түсінікті берілген.
Негізгі түстер жиынтығы
6 түс
қызыл, сары, жасыл, көк, қоңыр, сарғыш
7 спектр
қызыл → сарғыш → сары → жасыл → көгілдір → көк → сиякөк
Ойындарды өткізу кезінде түсті атаумен бірге сөйлем ішінде қолдануға ынталандырыңыз: «қызанақ қызыл», «сәбіз сарғыш», «көгілдір гүл».
Түстер мен реңктерді меңгертетін дидактикалық ойындар
Бұл бөлімдегі ойындар балаларды үлгіге қарап жұмыс істеуге, түстерді ажыратуға және түсті сипаттайтын сөздерді сөйлеуде дұрыс қолдануға үйретеді.
«Ауадағы шарлар»
Түстерді сәйкестендіру
Мақсаты
Дидактикалық ойын арқылы балаларды үлгіге қарап алты түспен таныстыру: қызыл, сары, жасыл, көк, қоңыр, сарғыш.
Көрнекі құралдар
Фланелеграф; қағаз/картоннан жасалған алты түсті дөңгелек пішіндер; түсті жіптер бейнеленген жолақтар.
Өту барысы
Тәрбиеші шарлар мен жіптердің түстерін атап, тақтаға тігінен орналастырады. Балалар шарды дәл сондай түсті жіпке «байлайды». Қиналған балаға тәрбиеші бағыт береді.
«Тышқанды жасыру»
Түс арқылы қорғау/жасыру
Мақсаты
Балаларда алты түс туралы түсінік қалыптастыру және түстерді сәйкестендіру дағдысын бекіту.
Құралдар
6 түсті «үй» қағаздары; ортасында тышқан інінің суреті бар ақ шаршы; 6 түрлі түсті «есіктер»; мысық ойыншығы. Балаларға кішірейтілген үлгілер таратылады.
Өту барысы
«Терезедегі тышқанды мысықтан жасырамыз» ережесі түсіндіріледі: есік түсі үй түсімен бірдей болуы тиіс. Үш бала тақтада есіктерді дұрыс қойып жабады, қателессе түзетіледі.
«Заттардың түсін ажыратайық»
Жақын реңктерді ажырату
Мақсаты
Заттың түсін ажырата білуге үйрету; өзара жақын түстерді салыстыру: қызыл–сарғыш, қызыл–ашық қызыл, ашық қызыл–сиякөк, көк–көгілдір.
Ойын құралдары
Екі зат бейнеленген суреттер (қызанақ–сәбіз, раушан–түймедақ): бір сурет толық, екіншісінің пішіні ойылған «қалтасы» бар. Қалташаға түсті қағаздар салынады.
Сөйлеуді дамыту
Зат есім мен сын есімді байланыстырып айтуға көңіл бөлінеді: «көгілдір гүл», «қызанақ қызыл», «сәбіз сарғыш».
«Футболшылар»
Ашық/қою түстерді топтау
Мақсаты
Негізгі және қосымша түстерді ажырату; түстерді топтау; «ашық», «қою» сөздерін орынды қолдану.
Құралдар
5 футболшы бейнеленген екі «конверт-панно»; бір команда ақ, екіншісі қара төменгі киімде. 5 ашық және 5 қою түсті тіктөртбұрыш картон.
Өту барысы
«Күншуақ» (ашық түстер) және «Найзағай» (қою түстер) топтары таныстырылады. Балалар шашылған «киімдерді» дұрыс командаға таңдап орналастырады.
«Қандай түстер қолданылған?»
Реңкті ажырату
Мақсаты
Бір түстің екі реңкін ажырату және реңктерді сөйлем ішінде нақты айтуға жаттықтыру: күрең қызыл, ашық сары, ашық сарғыш.
Құралдар
5 түстен құрастырылған әтеш бейнесі (қызыл, сарғыш, көк, қоңыр, сары); әр түс екі реңкте. Төменде 10 ұяшық және 10 түрлі түсті шаршы.
Өту барысы
Педагог реңктерді атап көрсетеді: «айдары қызыл, етігі күрең қызыл». Бала сәйкес екі шаршыны тауып, ұяшықтарға орналастырады.
«Ыдыстардың шыны аяқтарын табуға көмектес»
Сәйкестендіру
Мақсаты
Алты түсті меңгерту және түстерді тез табу дағдысын дамыту.
Құралдар
6 түсті шыны аяқтың силуэттері; тақтаға ілінетін жолақ қалталары бар панно; «табақшалар» бейнелері.
Өту барысы
Бала «табақшаның» түсіне сәйкес шыны аяқты тауып, дәл үстіне орналастырады.
«Қуыршақты серуенге киіндірейік»
Түс + киім атауы
Мақсаты
Негізгі түстерді бекіту; киім атауларын атап, сөйлемде қолдануға жаттықтыру.
Ойын құралдары
4 түсті пальто киген қыздар панносы: көк, қоңыр, қызыл, жасыл. Түстерге сәйкес бас киім мен аяқ киім бөлшектері.
Өту барысы
Балалар қуыршақтың пальто түсіне сәйкес аксессуарларды таңдап, «серуенге дайындайды». Таңдауын сөзбен түсіндіреді.
Үлгі, өрнек және ұлттық танымға негізделген ойындар
«Сыңарын тап»
Ұлттық аяқ киім
Мақсаты
Ұлттық үлгідегі аяқ киімдер туралы түсінік беру; түрі, түсі, көлемі, пішіні және ою-өрнегі бойынша сыңарын табуға үйрету. Зейін мен есте сақтауды дамыту.
Көрнекіліктер
Түсі бірдей, бірақ ою-өрнек элементтері әртүрлі аяқ киім үлгілері: етік, мәсі, кебіс, саптама және т.б.
Өту барысы
Педагог ою-өрнек түрлерін таныстырады. Бала аяқ киімнің сыңарын табады, соңында «Қандай айырмашылық байқадың?» деген сұрақ арқылы талдату жүргізіледі.
«Шыршаны безендір»
Реңк бойынша топтау
Мақсаты
Түстерді реңкі бойынша топтастыра білуге үйрету, назарды шоғырландыру.
Құрал-жабдықтар
30×50 планшет; қатты қағаздан қиылған шырша және шырша ойыншықтары.
Ойынға басшылық
Педагог белгілі бір түсті атайды. Сол түсті ойыншығы бар балалар шыршаға іледі. Қалғандары қателікті байқаса, бірлесіп түзетеді (қызыл → сарғыш → көк → жасыл т.б.).
Жылы және суық түстерді бекіту
Жылы түстер ойға күн мен отты, ал суық түстер су, мұз, бұлтты елестетеді. Бұл ойындарда балалар түстерді ғана емес, оларды сипаттайтын бейнелі байланыстарды да меңгереді.
«Түрлі-түсті гүл шоғын құрастыр»
Жылы/суық топтау + сөйлеу
Мақсаты
Жылы және суық түстерді ажырату және атауларын белсенді сөздік қорда бекіту; зат атауын жалпылама айта білуге жаттықтыру.
Ойын құралдары
Екі құмыра суреті: бірі жылы, бірі суық түстермен әшекейленген. Жапсырмасы бар гүл қауыздары: суық (көгілдір, көк, сиякөк) және жылы (сары, сарғыш, қызыл).
Өту барысы
Балалар 2 топқа бөлінеді: бір топ жылы түстерден, екінші топ суық түстерден гүл шоғын құрастырады. Соңында әр бала сөйлем құрайды: «Мен сары, сарғыш, қызыл түстерден гүл шоғын құрастырдым».
«Жылы және суық түстер» (Күн және аққала)
Түс ассоциациясы
Мақсаты
Жылы/суық түстерді ажырату, атауларын бекіту және жалпылама сөйлеуді дамыту.
Ойын құралдары
Тақтаға күн мен аққала суреті ілінеді. Аққала жанында суық түсті дөңгелектер (көк, көгілдір, сиякөк), күн жанында жылы түсті дөңгелектер (сары, сарғыш, қызыл, жасыл).
Ойынға басшылық
Педагог түстерді араластырып қояды. Балалар әр түсті тиісті сурет маңына қайта орналастырады және «неге?» деген сұраққа қысқаша жауап береді.
«Жылы және суық түстер» (Жұмырқұрт)
Қайта ажырату
Мақсаты
Жылы/суық түстерді ажырату және атауларын белсенді қолдану.
Ойын құралдары
Екі жұмырқұрт суреті: бірінің айналасында суық түстер, екіншісінің айналасында жылы түстерден дөңгелектер.
Өту барысы
Педагог түстерді араластырады. Балалар «жылы» және «суық» топтарға қайтадан дұрыс орналастырады.
«Кемпірқосақ»
Спектр реттілігі
Мақсаты
Балаларды түстер жүйесімен таныстыру және спектр түстерінің орналасу ретін бекіту.
Көрнекіліктер
Кемпірқосақтың дайын суреті; аяқталмаған кемпірқосақ қағаздары; жапсыруға арналған жеті түсті жолақша; желімдеу құралдары.
Ойын ережесі
Балалар кемпірқосақты көрген-көрмегенін, ондағы түстерді атайды. Әр бала үлгіге қарап, түсті жолақшаларды ретімен орналастырып, жапсырады.
«Түрлі-түсті көйлектегі бишілер»
Спектр + сипаттау
Мақсаты
Кемпірқосақ түстерінің орналасу реттілігін және атауларын бекіту; қуыршақтардың киімі мен түстері туралы әңгімелей білуге жаттықтыру.
Ойын құралдары
7 қуыршақ бейнесі бар жолақша (бас киім мен көйлек ойылған); 7 түсті қағаз (қызыл, сарғыш, сары, жасыл, көгілдір, көк, сиякөк); кемпірқосақ суреті.
Өту барысы
«7 дос қыз кемпірқосақ түстеріндей көйлек кигісі келеді, бірақ ретін ұмытып қалыпты» сюжетін қолдана отырып, балалар түстерді дұрыс ретпен орналастырады. Соңында әр қуыршақтың түсін айтып шығады.
«Сайқымазақтарды киіндір»
Спектр бойынша таңдау
Мақсаты
Спектр түстері туралы білімді бекіту; түстерді атап, сөйлем құрастыру дағдысын дамыту.
Ойын құралдары
Спектр түстері бар дөңгелек; ортасында сағат тілі тәрізді қозғалмалы көрсеткі және ақ киімдегі сайқымазақтар бейнесі; жартыға бөлінген киім қиындылары (жапсырмасы бар).
Өту барысы
Көрсеткі қарсы тұрған түсті алып, балалар екі түсті атап, сайқымазақтың киімін сәйкестендіріп киіндіреді. Соңында түстердің қанықтығы мен айқындығына назар аударылады.
Бейнелеу өнері жанрлары: құрастыру арқылы түсіндіру
«Натюрморт, пейзажды құрастыр»
Жанрға кіріспе
Мақсаты
Қиылған зат бейнелерінен натюрморт және пейзаж композицияларын құрастыра отырып, балаларда бейнелеу өнері жанрлары туралы түсінік қалыптастыру.
Ойын құралдары
Қағаздан қиылған жеміс, ыдыс, өсімдік, гүл бейнелері.
Түске қарай топтастыру
«Түсіне қарай орналастыр»
6 түсті бекіту
Дидактикалық мақсаты
Балалардың 6 түс туралы білімін бекіту; заттың пішіні, көлемі, қызметіне алаңдамай, түстерді ажырата білуге жаттықтыру.
Құралдар
Әр балаға 30×20 см қатты қағаз жолақша (6 түсті шаршыға бөлінген); ұсақ қатты қағаздан қиылған ойыншық бейнелері.
Ойынға басшылық
Педагог балалармен бірге «Мынау не?» сұрағы арқылы затты атап, кейін «Айырмашылығы неде?» деп түске назар аудартады. Ойыншықтар өз түсіне сәйкес ұяшыққа орналастырылады.
Пішіндер: таныстыру және бекіту
«Пішіндер қандай болады?»
Дөңгелек және шаршы
Дидактикалық мақсаты
Балаларды дөңгелек және шаршы пішіндерімен таныстыру; пішінді саусақпен сипап, шетін айналдыра зерттеу және атауын айтуға үйрету.
Құрал-жабдықтар
Қуыршақ; қатты қағаздан жасалған үлкен дөңгелек және шаршы; әр балаға 3-тен түрлі түсті дөңгелек және шаршы пішіндер.
Ойынға басшылық
«Құралай қуыршақ қонаққа келді» сюжетін пайдаланып, педагог пішіндерді көрсетеді: дөңгелекті саусақпен айналдырып, шаршының бұрыштарында тоқтап бұрылатынын түсіндіреді. Балалар ауада дөңгелек пен шаршыны «сызады», кейін пішіндерді екі қатарға орналастырады.
«Пішіндерді тап»
Беттестіру арқылы тексеру
Дидактикалық мақсаты
Геометриялық пішіндер туралы білімді бекіту; үлгіге қарап пішін таңдауға үйрету; шетін саусақпен жүргізу және беттестіру тәсілін нығайту.
Жабдықтар
Дөңгелек, шаршы, үшбұрыш, сопақша, тіктөртбұрыш пішіндері (көрнекілік және тарату жинағы).
Өту барысы
Педагог әр пішінді көрсетіп, атауын сұрайды. Кейін балалар қолындағы пішіндерді жолақтағы үлгілердің үстіне беттестіріп дәлдігін тексереді.
«Геометриялық пішінге ұқсас заттарды тап»
Пішін–зат сәйкестігі
Дидактикалық мақсаты
Геометриялық пішіндер мен заттардың ұқсастығын табуға үйрету.
Жабдықтар
Дөңгелек, шаршы, үшбұрыш, тіктөртбұрыш, сопақша пішіндер және соларға ұқсас 3–4 зат; шығыршық.
Ойынға басшылық
Балалар жартылай шеңбер болып отырады. Тәрбиеші пішінді көрсетіп, шығыршықты бір балаға домалатады. Ұстаған бала заттар арасынан сәйкес ұқсастықты тауып көрсетеді.
«Қапшықта не жатыр?»
Сипап тану
Мақсаты
Зат пен пішін арасындағы ұқсастықты ажырата білу туралы білімді бекіту; сөздік қорды толықтыру.
Мысал: «Бұл жұмыртқа — сопақша пішінге ұқсайды».
Құрал-жабдықтар
Геометриялық пішіндер жинағы; әртүрлі пішіндегі ойыншықтар мен заттар (ағаш шар, жұмыртқа, доп, бүр, жидек, жеміс-көкөніс және т.б.); қапшық.
Ойынға басшылық
Балалар тәрбиеші алдында жартылай шеңбер болып отырады. Әр бала қапшықтан затты алып, атын айтады және оның қай геометриялық пішінге ұқсайтынын түсіндіреді. Қиналған балаға педагог көмектеседі.
Көлемді салыстыру
«Үш шаршы»
Үлкен–орташа–кіші
Дидактикалық мақсаты
Үлкен, кішкентай, орташа, ең үлкен, ең кішкентай, кішірек сөздерін қолдана отырып, үш заттың көлемін салыстырмалы түрде ажырата білуге үйрету.
Жабдықтар
Тақта; көлемі үш түрлі шаршы; балаларға арналған дәл сондай тарату материалдары.
Ойынға басшылық
Педагог үлкен, орташа, кіші шаршыны ретімен көрсетіп, балалардан қайталап көрсетуді сұрайды. Кейін шаршылардан мұнара құрастырады: ең үлкені төменде, орташасы ортасында, кішісі ең үстінде.
Қысқа тізім: басқа ойын атаулары
Мәтінде аталған, бірақ толық сипаттамасы берілмеген ойын атаулары (сабақ жоспарын кеңейтуге ыңғайлы):
- «Шыршаны безендіру»
- «Түсіне қарай орналастыр»
- «Футболшылар»
- «Қандай түстер қолданылған?»
- «Кемпірқосақ»
- «Сайқымазақтарды киіндір»
Педагогке арналған шағын ескерту
Көрнекілік
Баланың көзімен «айқын көрінетін» материал таңдаңыз: үлкен пішіндер, таза түстер, қарапайым композиция. Алдымен үлгі көрсетіп, кейін біртіндеп дербестік беріңіз.
Сөйлеу
Әр таңдауды сөйлеммен айтқызыңыз: «Мен көк түсті таңдадым», «Бұл — сарғыш гүл», «Бұл киім қою түсті». Бұл түс атауын тұрақтандырады.