Базар жырау
Жыраулық өнердің өміршең болмысы
Жыраулық өнер бір кезеңде айтыс өнері секілді халық сахнасынан алыстап бара жатқандай күй кешкені рас. Алайда қазақ әдебиеті мен мәдениетінің өзегіне айналған, бүгінгі поэзияға мағыналық өткірлік, тапқырлық, философиялық тереңдік және көркем теңеулер мен бояулар сыйлаған осы дәстүр көмескіленіп кетсе, халық болмысының бір үлкен тұғыры шайқалар еді.
Бақытымызға қарай, Сыр өңіріндегі жыраулық мектеп кеңес дәуірінде де халық өнерінің қайнарын бітеп тастауға жол бермеді. Сыр дәстүріндегі жыр айту — өзге жанрларға ұқсамайтын ерекше мектеп: дауыс мақамы мен көмей үнін, ішкі-сыртқы ұйқасты, жыр формасын терең меңгеріп, поэтикалық әрі артистік болмысты бір арнаға тоғыстыратын айрықша өнер.
Негізгі ой
Өнердің қуаты — уақытша әсерінде емес, ұрпаққа жалғасатын өміршең дәстүрінде.
Салыстыру
Мысыр пирамидалары мен Вавилон мұнаралары қалай адамзатқа аманат болса, эпикалық мұра да ұрпаққа жыр, саз, әуен болып қалады.
Қазақ даласындағы жыраулық дәстүр де атадан балаға жалғасқан мұрагерлік сипатта дамып, қасиетті өнердің алтын арқауын үзбей бүгінге жеткізді. Өмірдегі көп құбылыс кезеңдік, уақытша. Ал ұлттық дәстүрлі өнердің айырмасы — оның мәңгілікке ұласар қуатында. Сыр бойы — өмірде бір-біріне жол беріп, өнерде қол берісетін талай атақты сыр сүлейлері түлеген өлке.
Кеш қонақтары
Айбек Тәңірбергенов
1973 жылы ақпан айында Қызылорда облысы, Арал ауданы, Арал кеңшарында дүниеге келген. Алғашқы ұстазы — әкесі Жақсан.
Жетістіктері
- 1993 — музыка мектебінде терме класынан сабақ берді.
- 1996 — Ж. Жабаевтың 150 жылдығына арналған облыстық термешілер байқауы: І орын.
- 1999 — Қорқыттың 1300 жылдығы, аймақтық жыраулар сайысы: ІІ орын.
- 2000 — Қорқыт ата университеті, жыр кафедрасына қабылданды.
- 2001 — Шымкент, «Шалқар термесі» республикалық байқауы: ІІ орын.
- 2001 — «Ғасырлар үні» (Қызылорда): Нұртуған ақын атындағы арнайы сыйлық.
- 2003 — республикалық «Ғасырлар үні» байқауы: ІІ орын.
Еркебұлан Шынжанов Тұржанұлы
1985 жылы 4 ақпанда дүниеге келген. 2003 жылы Қорқыт ата атындағы университетіне қабылданып, 2007 жылы «Дәстүрлі өнер: жыр» мамандығы бойынша тәмамдады.
Дәстүр сабақтастығы
Сыр сүлейлерінің ізімен жүріп, жыраулық өнерді өмірінің өзегіне айналдырып, халыққа насихаттауға және шәкірт тәрбиелеуге үлес қосып жүрген жас буын өкілі.
Сыр сүлейлері туралы қысқаша
Нұртуған
Нұртуған — жыраулықты кәсіп етіп, елге «жырау» атанбаса да, ұрпағына «Нұртуғанның жыраулық мектебі» деген ат қалдырған тұлға. Аралдың ақ иық ақыны Абайды пір тұтып, Ақ кете Шерниязды, кердері Әубәкірді, Құрманай Төремұратты, Жақайым Еспенбеттерді ұстаз санаған. Шығармаларының тақырыптық ауқымы кең, мазмұны сан қырлы.
Ерімбет Көлдейбекұлы (Қарасақал Ерімбет)
Ешкімге ұқсамайтын қолтаңбасы бар ірі ақын. Ол шығыс әдебиеті мен халық аузындағы аңыз-ертегілер үлгісіндегі ғибратты жыр жазумен ғана шектелмей, дарынды шайыр деңгейіне көтерілді. Өлеңдерінің басым бөлігі терең ойға, сергек санаға, келешекке көз тігізетін астарлы меңзеуге құрылған.
Базар жырау
Сыр сүлейлерінің бірегейі, суырыпсалма ақиық ақын. Шығармаларының мазмұны мен тақырыбы қазақ өмірінің шындығынан туған. Сәкен Сейфуллин оны: «Базар жырау — Бұқар жырау мен Махамбеттен кейінгі толғау алыбы» деп бағалаған. Ол кітаби ақындарға да, сарай ақындарына да ұқсамайды — өзіндік болмысы бөлек.
Мұрат Мөңкеұлы
XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ең көрнекті ақындардың бірі, айтыс өнерінің асқан шебері. Терме-толғауларында қоғам тынысы мен елдік ой айқын көрінеді.
Тұрмағанбет Ізтлеуов
Шығыс тақырыбына батыл барып, байсалды еңбек жасаған ақындардың бірі. Ақындығының биік белесі — Фирдоусидің «Шахнамасын» көлемді түрде қазақ тіліне аударуы. Шығармашылығы сан алуан: поэзияның көптеген жанрына қалам тартқан.
Сәрсенбай Бөртебайұлы
Ел аузындағы тарихи, оқиғалы әңгімелерді өлеңге түсіріп, «Жүсіп Ахмет», «Мақпал сегіз» қиссаларының өз нұсқасын ұсынған. Бұлардан бөлек, «Адалдық» және «Мың бір түн» хикаяларының ізімен «Ақ болсаң, ант ішпен» қиссасын жазған.
Кеш бағдарламасы
Кеш барысында Сыр сүлейлерінің термелері мен жыр үлгілері орындалады. Орындаушылар: Айбек Тәңірбергенов және Еркебұлан Шынжанов.
-
№1
Нұртуған — «Құлақ салып сөз тыңда»
Орындайтын: Айбек Тәңірбергенов
-
№2
Қарасақал Ерімбет — «Айтамыз сөздің төтесін»
Орындайтын: Айбек Тәңірбергенов
-
№3
Базар жырау — «Терме»
Орындайтын: Айбек Тәңірбергенов
-
№4
«Жыр бастау»
Орындайтын: Еркебұлан Шынжанов
-
№5
Нұртуған — «Көрінбес айдың жүзі» (терме)
Орындайтын: Еркебұлан Шынжанов
-
№6
Мұрат Мөңкеұлы — «Мұраттың топқа түскендегі толғауы»
Орындайтын: Еркебұлан Шынжанов
-
№7
Тұрмағанбет Ізтлеуов — жыр орындау
Орындайтын: Айбек Тәңірбергенов
-
№8
Сәрсенбай Бөртебайұлы — «Өмір өткелдері»
Орындайтын: Айбек Тәңірбергенов
Қорытынды ой
Жырау — қазақ мәдениетін даралайтын, айрықша болмысты атау. Бұл күні өткен құбылыс емес: бүгінде айтыс өнері секілді қайта жанданып, жаңғырып, жалғасын тауып келеді. Бүгінгі кеш — соның айғағы.
Қонақтарымызға шынайы алғыс айтамыз. Өнерлеріңіз өрге жүзсін, халқымыздың асыл мұрасын дәріптеп, өсіп келе жатқан жас буынға үлгі болып, ел қошеметіне бөлене беріңіздер.
Назардағы ұғым
Дәстүрдің үзілмеуі — өнердің ең үлкен қорғаны.
Сыр мектебінің ерекшелігі
Мақам, көмей үні, ұйқас пен форма үйлесімі арқылы жырдың әсерін тереңдету.
Кештің мәні
Өлмес мұраның бүгінгі тынысын танытып, жас ұрпаққа жол көрсету.