Қазіргі Қазақстан Республикасының экономикадағы ақшаның ролі
Ақшаның мәні: «тауардың тауары»
Ақша — «тауардың тауары»: қажет болған жағдайда ол өз бойында барлық басқа тауарлардың құнын жинақтап, кез келген сұраныстағы затқа айырбастала алатын әмбебап құрал. Құнның ақшалай нысаны бекіген жерде баға ұғымы пайда болады. Баға — құнның ақшалай көрінісі; ол құннан жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін.
Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де «жаратқан» жоқ. Алтынның ақша ретінде мойындалуы — экономикалық қатынастардың дамуы нәтижесінде қоғам берген қасиет.
Ақша — ерекше тауар және жалпы эквивалент
Ақша — тауарлар әлемінен бөлініп шыққан ерекше тауар; ол жалпы эквивалент рөлін атқарады. Яғни ақша кез келген тауардың құнын басқа тауарлармен салыстыруға және айырбас процесін жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Жалпы эквивалент ретіндегі ерекшеліктері
- Нақты зат ретінде қоғамдық тұтыну құны бар екенін көрсетеді.
- Онда абстрактілі еңбек (қоғамдық еңбек) бейнеленеді.
- Жеке еңбек қоғамдық еңбектің бір бөлігі екенін айқындайды.
- Тауар мен ақша бірлігіндегі қарама-қайшылық тұтыну құны арқылы байқалады.
Тауар мен ақша арасындағы қарама-қайшылық
Егер өндіруші қоғамға қажетсіз тауар шығарса, ол сатылмайды және ақшаға айналмайды. Себебі ол тұтыну құны тұрғысынан қоғамның да, оның мүшелерінің де қажеттілігін қанағаттандырмайды. Ал егер тауар нақты сұранысты өтесе, ол тез өтеді де, ақшаға айналады. Осылайша тауар мен ақша бірлігіндегі қарама-қайшылық түсіндіріледі.
Ақша — заттың өзі ғана емес, тауарлы шаруашылықтағы адамдардың қоғамдық қатынастарын білдіретін экономикалық категория. Ол адамдар арасындағы айналыс пен есеп айырысудың құралы ретінде қызмет етеді.
Ақшаның негізгі қызметтері
1) Құн өлшеуші
Ақшаның ең бірінші әрі басты қызметі — құн өлшеу. Бұл жерде ақша жалпы эквивалент ретінде әрекет етеді: барлық тауарлардың құны ақша арқылы анықталады. Құн өлшеу қызметін толық атқару үшін ақшаның өзіндік құны болуы керек; дәстүрлі түрде мұндай қызметті алтын атқара алған.
2) Айналыс құралы
Ақшаның пайда болуымен тікелей айырбас (Т–Т) біртіндеп тауар айналымына (Т–А–Т) ауысты: тауар ақшаға, ақша тауарға айырбасталады. Бұл қызметті орындау үшін нақты ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені айырбас тікелей жүзеге асады.
3) Төлем құралы
Халықаралық еңбек бөлінісі тереңдеп, экономикалық байланыстар кеңейген сайын ақша төлем құралы ретінде ерекше мәнге ие болды. Мұнда әрдайым қолма-қол ақша қажет емес: кредиттік ақшалар қызмет атқарады. Қазіргі айналымда банкноттар, чектер, қағаз ақшалармен қатар, төлем карточкалары да кең қолданылады.
4) Қазына жинау
Қазына жинау тауар өндірісінің объективті қажеттілігінен туындайды. Әрбір тауар өндіруші тауардың өтімділігіне қарамастан, кез келген уақытта қажет тауарды сатып алу үшін белгілі бір ақша қорын ұстап тұруға ұмтылады.
5) Дүниежүзілік ақша
Тауар-ақша қатынастары ұлттық шеңберден шығып, дүниежүзілік рынокты қамтығанда ақшаның әлемдік қызметі көрінеді. Әлемдік аренада ақша «ұлттық мундирін» шешіп, бастапқыда бағалы металдардың құйма түрінде әрекет еткен.
- Халықаралық төлем құралы
- Халықаралық сатып алу-сату құралы
- Қоғам байлығын сипаттаушы құрал
Қағаз ақша, инфляция және ақша реформалары
Қағаз ақшаның пайда болуы
Қағаз ақша өте ерте кезеңде Қытайда дамыған. Ол металл ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінен туындады: металл монеталар айналымда тозып, салмағы кеміп, нақты құны төмендейді. Осыдан монетаның номиналды құны мен нақты құрамының айырмасы айқындала түсіп, уақыт өте қағаз ақшаға жол ашылды.
Маңызды қағида
Егер қағаз ақша тауар айналысына қажетті мөлшерде шығарылса, оның сатып алу қабілеті тұрақтырақ болады. Ал ақша массасы тауар массасынан артық өссе, ақша құнсызданып, инфляцияға ұласады.
Инфляция: себептері мен салдары
Инфляция — белгілі елде айналыстағы қағаз ақшаның шамадан тыс көбейуі салдарынан оның құнсыздануы. Ол қағаз ақшаның алтынмен (немесе тұрақты эквиваленттермен) салыстырғандағы құнының төмендеуінен туындап, тауарлар бағасының өсуіне әсер етеді.
Девальвация және ақша реформасы
Ақшаның ресми құнын қалпына келтіру үшін ақша реформалары жүргізіледі. Девальвация — ұлттық ақша өлшемінің құнын (алтындық мазмұнын немесе шетел валютасына шаққандағы курсін) төмендету. Ол кейде айналыстағы құнсыз ақшаларды шығарып, орнына құны жоғарырақ кредит билеттерін енгізу арқылы да іске асуы мүмкін.
Ревальвация
Ревальвация — ақша курсын көтеру, яғни алтынға немесе шетел валютасына қатысты мемлекеттік ақша бағамының нығаюы. Бұл әдіс ақшаны тұрақтандыруға және бағаның инфляциялық өсуіне қарсы ықпал етуге қолданылуы мүмкін.
Тауар, құн және тұтыну құны: экономиканың іргетасы
«Тауар» ұғымы
Күнделікті өмірде «тауар» сөзін жиі «зат», «өнім» ұғымдарымен теңестіріп қолданамыз. Алайда теориялық экономикада тауар — адамдар қызметінің нәтижесі болып табылатын, өз тұтынуына ғана емес, басқа адамдардың тұтынуына арналған, айырбасқа немесе сатып алу-сатуға бағытталған өнім.
«Тауар» сөзі ертеде көшпелі түрік тайпаларынан тараған, мағынасы жағынан «мүлік», «жақсылық» ұғымдарына жақын.
Құн және тұтыну құны
Тұтыну құны — заттың адамдардың белгілі бір сұранысын қанағаттандыру қасиеті. Ал құн — тауарға сіңген қоғамдық еңбектің айырбас арқылы байқалуы. Карл Маркс құнды адамдар арасындағы қатынас деп түсіндіре отырып, оның «заттық нысанда бүркемеленетін» қырын да атап көрсеткен.
Құн айырбас құнымен тығыз байланысты: құн — тауардың ішкі қасиеті болса, айырбас құны — соның сыртқы көрінісі.
Ақша мен капитал байланысы
Құн мен ақша туралы сөз болған жерде капитал ұғымы да қатар жүреді. Капитал — ақша, бірақ жай ақша емес: адамдар еңбегінің нәтижесінде қалыптасқан, өндіріс пен айналым арқылы ұлғая алатын ақша қоры. Ақша айналымы нәтижесінде капиталдың қорлануы өседі, ал бұл экономиканың дамуына оң ықпал етеді.
Тауар өндірісі және еңбек бөлінісі
Қазіргі қоғамдық өндірістің ерекшелігі
Қазіргі қоғамдық өндіріс — дамыған тауар өндірісі, мұнда еңбек бөлінісі тереңдейді және мамандану күшейеді. Өндіріс өскен сайын еңбек бөлінісі барынша түрленіп, бөлшектене түседі. Бұл әсіресе өнеркәсіпте айқын көрінеді.
Мамандануға мысалдар
- Машина жасауда: энергетикалық, көліктік, трактор, автомобиль және т.б.
- Тамақ өнеркәсібінде: нан пісіру, қант-кондитер, шай, шарап, ет, сүт және т.б.
Натуралды шаруашылықтың сақталуы
Өндірісті ұйымдастырудың натуралды түрі қазіргі жағдайда да кездеседі. Мысалы, бақша өсіруші өнімді тек өзі үшін өндірсе — бұл натуралды шаруашылық. Егер өнімнің бір бөлігін сату мақсатында өндірсе, ол ұсақ тауар өндірісіне айналады.
Тауар өндірісінің пайда болу шарттары
Тарихи тәжірибе көрсеткендей, тауар өндірісінің қалыптасуы, негізінен, төмендегі жағдайлармен байланысты:
- Ең ірі қоғамдық еңбек бөлінісінің болуы.
- Алғашқы қауымдық ортада меншіктің пайда болуы.
- Тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануы.
Тауар өндірісінің түрлері: жай өндіріс
Жай тауар өндірісінде өнім өндірушінің өзінің еңбегімен жасалады. Мұнда жұмыс күшін жалдау болмайды.
Тауар өндірісінің түрлері: капиталдық өндіріс
Капиталдық тауар өндірісінде өнім өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік негізінде, жалдамалы еңбек арқылы өндіріледі. Осы кезеңде тауар өндірісі кеңейіп, жалпылама сипатқа ие болады.
Нарықтық қатынастар және кәсіпкерлік
Қазіргі нарықтық қатынастар еркін кәсіпкерлік пен жеке меншікке сүйенеді; ол тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануына және шаруашылықтың жоғары тауарлық деңгейіне негізделеді. Қазақстанда еңбекке қабілетті тұрғындардың шамамен 10–15%-ы көлемінде кәсіпкерлік әлеуметтік тобын қалыптастыру мақсаты да аталады (шамамен 100–120 мың кәсіпкер).
Қорытынды: ақша — техникалық құрал емес
Ақша — тауар өндірісінің қажетті элементі. Ол жалпы эквивалент ретінде бүкіл тауарлардың құнын өлшейді. Бірақ ақша — жай ғана «техникалық құрал» емес; ол экономикалық категория, адамдар арасындағы өндірістік қатынастарды көрсетеді. Ақша қатынастарының сипаты тауар өндірісінің типімен анықталады, сондықтан әр түрлі өндіріс тәсілдерінде оның әлеуметтік-экономикалық мәні өзінше көрінеді.