Демеулік шылаудың түрлерін ата
Бұл материалда қазақ тілі пәнінен 11-сынып оқушыларымен өткізілетін интеллектуалдық сайыс жоспары ұсынылады. Сайыстың тақырыбы — «Жүйріктен жүйрік озар жарысқанда».
Мақсаты
- Оқушылардың қазақ тілі пәні бойынша білімін саралау.
- ҰБТ-ға дайындық барысын бақылау және пысықтау.
Ұйымдастыру
- Әдісі:
- интеллектуалдық сайыс
- Көрнекілігі:
- интерактивті тақта арқылы слайдтар
- Өтетін орны:
- мектептің акт залы
Жұмыс жоспары (кезеңдер)
- 1. Табалдырық
- 2. Әудем жер
- 3. Қозыкөш
- 4. Беласар
- 5. Алтын көмбе
Кіріспе сөз
Сәлеметсіздер ме, болашағынан үміт күттірер мектебіміздің жұлдызды сәтін күтіп отырған 11-сынып оқушылары! Сіздерге арналған интеллектуалдық сайысқа қош келдіңіздер.
«Жас Отан» жастар қанатының II съезінде Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы жастардың қоғамдағы орны мен олардың болашақтағы ерен еңбектерін атап өтіп, сол мақсатқа жетуге бүгіннен жағдай жасалып отырғанын айтты. Жастарға үлкен үміт артатынын, сенетінін жеткізді.
Елбасы ойын ХХ ғасырдың жарық жұлдыздарының бірі, ақын Мағжан Жұмабаев тілімен түйіндесек: «Мен жастарға сенемін» (өлең оқылады).
Ендеше, іске сәт!
1-кезең: Табалдырық
9 сұрақ
| № | Сұрақ | Жауап |
|---|---|---|
| 1 | Жұп құрайтын дыбыстарды атаңыз. | п-б, ф-в, т-д, с-з, ш-ж, қ-ғ, к-г |
| 2 | Екпіннің түрі нешеу? | 4: сөз екпіні, ой екпіні, тіркес екпіні, дыбыс екпіні |
| 3 | «Шайла, лапас, кәрлен» қандай сөздерге жатады? | Диалект сөздер |
| 4 | «Бұрғы, балта, абдыра» қай тілден енген? | Моңғол тілінен |
| 5 | Сөз соңында кездеспейтін дыбыстарды атаңыз. | б, д, г, ғ, в |
| 6 | Сан есім түріндегі «сыңар» сөзінің синонимі? | Біреу |
| 7 | Дифтонг дыбыстарды атаңыз. | ю, я |
| 8 | Сұраулық демеуліктерді атаңыз. | ма/ме, ба/бе, па/пе |
| 9 | «Көз жазбау» қай сөз тіркесіне жатады? | Тұрақты сөз тіркесі |
2-кезең: Әудем жер
9 сұрақ
| № | Сұрақ | Жауап |
|---|---|---|
| 1 | «Ол жалғыз, біз екеуміз» сөйлеміндегі «жалғыз», «екеуміз» сөздері сөйлемнің қай мүшесі? | Баяндауыш |
| 2 | Есімшенің қай жұрнақтарына көптік жалғауы жалғанбайды? | -ар/-ер, -р, -с, -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек |
| 3 | «Отыр, тұр, жүр, жатыр» етістіктері қалай аталады? | Қалып етістіктері |
| 4 | Күрделі сөздер нешеге бөлінеді? | 4 |
| 5 | Жалғаулықты шылау орнына сызықша қойылатын қай құрмалас түрі? | Қарсылықты салалас |
| 6 | -ды/-ді қосымшасының тұлғалас түрлері қандай? | Табыс септігі, демеулік шылау, жіктік жалғау, жіктеу есімдігі, сын есім тудырушы жұрнақ |
| 7 | «Елу, тоқсан, жүз, мың, миллион» сөздерінің қайсысы күрделі сөз? | Тоқсан |
| 8 | «Педагог, психолог, округ» сөздеріне қосымша қалай жалғанады? | Жіңішке жалғанады |
| 9 | Белгілі бір мақсатпен сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінің бұзылуы қалай аталады? | Инверсия |
Есте сақтайық:
«Тыңда, дала, Жамбылды!» — инверсияны танытатын үлгі ретінде қолдануға болады.
3-кезең: Қозыкөш
6 сұрақ
1-сұрақ
Тыныс белгісі
«Тәрбие — өмірдің тұрлаулы ұстазы». Сызықшаның қойылу себебі қандай?
Жауап: атау тұлғадағы зат есімдер арасына қойылған.
2-сұрақ
Құрмалас сөйлем
«Бәйбіше жанымды сығып бара жатқан соң, мені ашу кернеп кетті». Сабақтастың қай түрі?
Жауап: себеп бағыныңқылы сабақтас.
3-сұрақ
Талдау
«Қызылбалақтың машығына бойы үйренген жуас торы ат үріккен жоқ». Синтаксистік-морфологиялық талдау жасаңыз.
Ескерту: талдауды команда/оқушы ауызша орындайды.
4-сұрақ
Сөйлем түрі
«Бұл жұмысты тезірек қолға алуымыз керек». Сөйлемнің қай түрі?
Жауап: жақсыз сөйлем.
5-сұрақ
Құрмалас сөйлем
«Оның құр мақтанғаны болмаса, қолынан ештеңе келмейді». Сабақтастың қай түрі?
Жауап: қарсылықты бағыныңқылы сабақтас.
6-сұрақ
Талдау
«Аттар тың болғанда, серіктерім Төкеш ауылына жетіп қонатын еді». Синтаксистік-морфологиялық талдау жасаңыз.
Ескерту: талдауды команда/оқушы ауызша орындайды.
4-кезең: Беласар
Ұпай: 30 / 40 / 50
Сұрақтар тізімі
- 1. Шығыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеуге мысал келтіріңіз (мысалы: шалқасынан, ежелден).
- 2. Көмектес септігімен тіркесетін шылауды атаңыз (мысалы: қатар, бірге).
-
3. Демеулік шылаудың түрлерін атаңыз.
сұраулық лептік күдіктік шектік болымсыз нақтылау
-
4. «Аманкелді (атып тұрып). Кешігіп қалыпсыз, мырза!» Жақша неге қойылған?
Жауап: кейіпкер атынан кейін ремарка келсе, ол кіші әріппен жазылып, жақшаға алынады.
-
5. «Ұлжан енесіне бағана, Абай ұйықтап жатқанда, бар жайды айтқан». Үтірдің қойылу себебі?
Жауап: оңашаланған айқындауыш.
-
6. Шешендік сөзге қандай талаптар қойылады?
Сөз мазмұнының тереңдігі, ойдың жүйелі берілуі, пікірдің дәйектілігі мен дәлелділігі.
-
7. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңындағы тарау саны қанша?
Жауап: 6.
-
8. «Дауысты а дыбысы — жуан дыбыс. Ат — көп мағыналы сөз». Тырнақшаның қойылу себебі?
Жауап: объект ретінде алынған жеке сөздер, сөз тіркестері, әріптер, буындар тырнақшаға алынады.
-
9. Қазақ халқының ауыз әдебиетін зерттеген қай батыр жазушы?
Жауап: М. Ғабдуллин.
5-кезең: Алтын көмбе
5 сұрақ
1-сұрақ
Сілтеу есімдігінен кейін сызықша қойылатын салаластың түрі қандай?
Жауап: түсіндірмелі салалас.
2-сұрақ
«Шешен сөз» ұғымын алғаш термин ретінде қолданған кім?
Жауап: Ахмет Байтұрсынов.
3-сұрақ
Қазақтың шешендік өнері туралы тұңғыш ой-пікір білдірген ғалым?
Жауап: Шоқан Уәлиханов.
4-сұрақ
Жіктелмейтін көсемшенің жұрнағы қандай?
Жауап: -ғалы/-гелі, -қалы/-келі.
5-сұрақ
«Оқуға түсуге, біріншіден, қаражаты жоқ, екіншіден, білім жетпейді». Қыстырма сөзді мағыналық жағынан ажыратыңыз.
Жауап: ой тәртібі.
Қорытынды
Сайыс кезеңдері оқушылардың фонетика, морфология, синтаксис, пунктуация және тіл мәдениеті бойынша білімін жүйелі түрде тексеруге бағытталған. ҰБТ-ға дайындық барысында мұндай формат уақытты тиімді басқаруға, дәлелді жауап беруге және тілдік құбылыстарды терең түсінуге көмектеседі.