Дінмұхаммед Қонаев - текті әулеттің ұрпағы
Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев: тұлға, дәуір, тағылым
Дінмұхамед (Димаш) Ахметұлы Қонаев — көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, Қазақстан тарихындағы ірі тұлғалардың бірі. Ол 1912 жылғы 12 қаңтарда Верный қаласында (қазіргі Алматы) қызметкер отбасында дүниеге келді.
Ғылыми дәрежелері
- Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1952)
- Техникалық ғылымдар докторы (1969)
Марапаттары
- Үш мәрте Социалистік Еңбек Ері (1972, 1976, 1982)
- Ленин ордені және өзге де жоғары марапаттар
Отбасы және адамдық болмысы
Әкесі Меңліахмет Жұмабайұлы (1886 ж. туған) Алматы облысында ауыл шаруашылығы мен сауда саласындағы мекемелерде еңбек еткен, қазақ және орыс тілдерінде сауатты жаза да, оқи да білген. Анасы Зәуре Баирқызы (1888 ж. туған) Шелек өңірінде (бұрынғы Чилик) дүниеге келіп, үй шаруасы мен бала тәрбиесіне ден қойған.
Қонаев өмір бойы жұбайы Зуһра Шәріпқызына деген сүйіспеншілігін биік ұстап өтті. Екеуі, өз сөзінше, 50 жыл 6 ай 2 күн отасқан. Зуһра Шәріпқызы кішіпейіл, жайдары мінезімен, көпшілдігімен және қонақжайлығымен ел ықыласына бөленген. Ол ата-енесіне құрметін аямай, тіпті қайын атасы Меңліахметтің дәрет алар суына дейін жылытып беруді әдетке айналдырғаны айтылады. Ісмерлігі мен еңбекқорлығы да ерекше аталады.
Өз перзенті болмағанымен, Димаш Ахметұлы бала көрсе мейірленіп, бауырына тартатын бауырмал жан болған. Ол інісінің балаларын әкелік мейіріммен қамқорлап, олардың оқып-білім алуына, дұрыс тәрбие көруіне ықпал еткен.
Білім жолы және еңбекке бастау
Қонаев 1936 жылы Мәскеудегі Түсті металдар және алтын институтын тәмамдап, тау-кен инженері мамандығын алады. Еңбек жолын өндірістен бастап, Балқаш мыс қорыту комбинаты мен Лениногор қорғасын-мырыш комбинаты сияқты ірі кәсіпорындарда қызмет атқарды. Кейін басқару және ғылым саласында өсіп, Қазақ КСР Ғылым академиясының президенттігіне дейін көтерілді.
Мемлекеттік қызмет және тарихи кезең
Одан кейінгі қызметінің негізгі бөлігі партия-кеңес органдарында өтті. Ол шамамен 10 жылдай Қазақ КСР Министрлер Кеңесінде төрағаның орынбасары, кейін төраға болды. Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметін ұзақ жыл атқарып, СОКП ОК Саяси бюросының мүшесі ретінде де танылды.
Өсу көрсеткіштері туралы дерек
Мәтінде Қонаевтың басшылық кезеңінде Қазақстанның өнеркәсіптік өндірісі 8–9 есе, ауыл шаруашылығы 6,2 есе, құрылыс 68 есе, халық саны 2,5 есе өскені келтіріледі.
Ескерту: бастапқы мәтіндегі “Қонаев небәрі 22 жасында…” деген сөйлем тарихи хронологиямен сәйкес келмейді; бұл тұста жас мөлшері туралы дерек нақтылануы қажет.
Қарапайымдық туралы естелік
Оны білетіндер Дінмұхамед Ахметұлының қарапайым болғанын, кейде жұмысқа жаяу барғанын айтады. Сондай-ақ көп жыл қызмет атқарып, лауазымнан кеткенде төрт бөлмелі пәтерінен өзге айрықша байлық жинамағаны жайлы естелік жиі айтылады.
Естелік еңбектері және соңғы сапар
Өмірінің соңғы кезеңінде Дінмұхамед Ахметұлы елмен етене араласып, естелік кітаптар жазды, кездесулерге қатысып отырды. Ол Мұхамеджан Тынышбаевтың 125 жылдық мерейтойына бару үшін Сарқантқа сапар шегіп, көп ұзамай жүрек сырқаты асқынып, 1993 жылғы 22 тамызда Алакөл ауданының Ақши ауылында дүниеден өтті.
Тектілік пен әулет тағылымы
Дінмұхамед Қонаев текті әулеттің ұрпағы ретінде аталады: оның отбасынан үш академик шыққаны, ал әулеттен ғылым кандидаттары да көп болғаны айтылады. Халық ұлына айналған Дінмұхамед есімін атасы Жұмабай қойған деген дерек келтіріледі: ол қажылыққа екі рет жаяу барып қайтқан адам ретінде сипатталады.