Қайран далам
Тәрбие сағаты: «Жерді аялайық»
Бұл тәрбие сағатының мақсаты — оқушыларды жердің қадірін, байлығын бағалай білуге, туған табиғатты сүюге және қамқорлық пен жанашырлық сезіміне баулу. Сабақ сайыс-сабақ түрінде ұйымдастырылды. Көрнекілік ретінде экологиялық карта, экологиялық газеттер, киіз үй, қамшы, жалбыз және түрлі тастар пайдаланылды.
Негізгі ой
Жер — Ана. Табиғатты аялау — кейінгі ұрпаққа аманат.
Кіріспе: «Жер — Ана» үндеуі
Домбыра үнімен сүйемелденген көрініс
«О, менің перзенттерім! Менің қойыным кең. Сендерді әр уақытта мейірімді құшағыма аламын. Менің саялы бағымды, мөлдіреген таза кіршіксіз өзен-көлдерімді, сиқырлы сазды үнді құстарымды — жалпы табиғат атаулыны аялап, сүйіңдер. Бұл — кейінгі ұрпақ, сендерге аманат».
1-бастаушы
Кең далам менің, кеңдігіңмен керілген,
Тау-тасымен табанды етіп өсірген.
Шөптері мен гүлдері жұпар иіс аңқыған,
Өзендері мен көлдері — Сарыарқаның сазынан жаралған.
«Сарыарқа» әні хормен орындалды.
2-бастаушы
Жер, жалпы табиғат — күллі тіршілік атаулының құтты қоныс-мекені, алтын ұясы, тал бесігі. Барша адамзатқа ауа, су, жер ортақ. Сондықтан жердің қадірін, байлығын бағалау және табиғатты қорғау — бәріміздің міндетіміз. «Жерді аялайық» тақырыбындағы білім сайысы осы міндетті түсіндіруге бағытталды.
Сайыс форматы
- Қатысушылар екі топқа бөлінді: ұлдар және қыздар тобы (әр топта 6 оқушы).
- Сұрақтар барлық қатысушыларға ортақ қойылды.
- Қай топ дайын болса, сол топ жауап беруге келісілді.
Сұрақ-жауап: табиғатқа құрмет пен жауапкершілік
1-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Халқымыздың тұңғыш ғалымы — Шоқан Уәлиханов. Ол табиғат пен адам туралы: табиғаттың құпиясы мен ғажабы көп екенін, қазақ халқы киелі ұғымдарға ерекше мән бергенін атап өткен. Табиғаттағы кей жануарлар мен құстарды, көшпелі тұрмысқа қажетті кей заттарды киелі деп қастерлеу — адамға құт, береке әкеледі деген ой айтады.
2-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Қасиетті сөз бар — «кие» деген,
Киеліге жоламас күйе деген.
Ең алдымен бұл сөзді сүйеді екен:
Тірі нәрсе — шөп деген, көгал деген.
Көкті жұлсаң, болады обал деген.
Ата-анамыз жылан үйге кірсе,
Ақ сүт құйып басына «Жоғал» деген.
3-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Халық табиғаттағы қастерлі орындарды «Әулие бұлақ», «Әулие ағаш» деп атаған. Қарлығаш, аққу, ұлар сияқты құстарды және кей жануарларды жақсылықтың нышаны деп танып, ұясын бұзуға, балапандарын жәбірлеуге, өздерін өлтіруге қатаң тыйым салған. Төлдейтін, балапандайтын мезгілде құстар мен жабайы аңдарды ауламауды да дәстүр еткен.
4-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Қорқыт ата өсиеттеріндегі «Қара тауларың құламасын, саялы ағаш сынбасын» деген сөздер — айналаны аялап, табиғаттың тұтастығын сақта деген аманат. «Қарағайдың түбінен үйіріп алған қобызым» деген жолдардың да астарында табиғаттың адам руханиятымен байланысы жатыр.
5-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Жаның сая табатын орман болған — бұл ағаш,
Қорыққанда жалғызға қорған болған — бұл ағаш.
Найзасына батырдың сап та болған — бұл ағаш,
Кәріп пен қастерге қуат болған — бұл ағаш.
6-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
«Қараорманым» толғауынан:
Киінген келіншектей оқалы орман,
Секілді жанға сая, малға қорған.
Бабамыз бауырында малын бағып,
Үй салып, құрық алып, уық жонған.
Ақ қайың, жасыл желек қарағайлар —
Секілді көзіміздің қарашығы.
7-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
«Ұя бұзба! Балапанға тиме!» деп,
Ұрысушы еді менің анам күйгелек.
«Жас шыбықты сындырма!» деп ұрсатын,
Сыртқа шықсам сүйрелеп «тұлпарымды».
«Ұя бұзба! Бұзба!» деймін балама,
Өсиетің қандай ғажап, жан ана!
8-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Академик Қ.И. Сәтбаевтың сөзі: «Туған жердің қара тасын мақтан ете білмеген азамат бөгде жердің алтын тасын да мақтап жарытпайды». Табиғатқа қатысты нақылдары: «Жер — байлық көзі», «Жер — ырыс кеңдігі», «Жері байдың — елі бай».
9-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Жоңғар шапқыншылығы кезінде жұрт көшкенде үйін жықпай отырған — Төле би. Себебі шаңырағында қарлығаштың ұясында балапаны болған. Осы үшін оны «Қарлығаш әулие», «Қарлығаш би» деп құрметтеген.
10-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Жалбарынар жайым жоқ жан алдында,
Балапандар бар қанша қарауымда.
Сол жетімдер ұшуға жарағанша,
Сыртқа шықпай тұрамын қарауылда.
«Қарлығаш би» атандым сол үшін де,
Осылармен бір менің өресім де.
Батыр болсаң, жайратып жүре бер сен,
Жалғыз шалды кездескен жол үстінде.
11-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Жезқазғанда экологиялық мәселені басты орынға қоюға негіз бар. Жаздағы қапырық ыстық пен қыстағы қытымыр аяз тіршілікке әсер етеді. Болашақта ұлттық нақышы бар биік үйлер салынып, көшелер жасыл желекке орануы тиіс. Алайда қала орталығында көгалдандыруды көбейтудің орнына, бар ағашты қорғаудың өзі ойдағыдай емес деген сын айтылды. Сондықтан қала басшылығы экологиялық шараларды күшейтіп, нақты жүзеге асыруы қажет.
12-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Қайран далам, менің-дағы жүрегім тілім-тілім,
Алаңсыз ата-бабам сайраңдаған,
Көсіліп жатырсың-ау, қайран далам.
Толассыз қақтығыстың, жарылыстың
Уытын өн бойыңа жайған далам.
Аң-құсың безіп кетті пана таппай,
Менің-дағы жүрегім тілім-тілім,
Жазылмайтын мәңгіге жарақаттай.
Өрт шалып өзегіңді тұрған кезде,
Тыныштық бола қойсын, қайдан маған?
13-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
Қазақстанда қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану туралы жоспарлар қабылданғаны айтылды. Алайда жауапсыздық салдарынан бірқатар аймақ экологиялық дертке ұшырады: тыңайтқышты орынсыз пайдалану, лас қалдықтардың артуы, Балқаш суындағы мыс, мырыш, бор және азот қоспаларының шамадан тыс көбеюі сияқты мәселелер аталды. Аралдан алынатын судың ысырап болуы да үлкен қауіп ретінде көрсетілді: суды ұтымды пайдалану — теңізді сақтаудың бір жолы.
14-сұрақ
Жауап: Қыздар тобы
Құрғақ жерде сақтайсың, онсыз тамақ татпайсың.
Жауабы: тұз
Жұрттың бәрі соны сүйеді, бірақ қарағысы келмейді.
Жауабы: күн
Бір нәрсе бетінде жоқ ой мен қыр, өзіңнің кіндігінен айналып жүр. Назар салсаң, келбеті жер жүзінің көрініп тұр.
Жауабы: глобус
«Айт» десе жүгірмес, су тисе сілкінбес.
Жауабы: шөп
Жазда жатсаң — көлеңкесіне алады, қыста жақсаң — жаның рахат табады.
Жауабы: ағаш
Жер көрдім қаласы бар, үйлері жоқ мекендейтін; көл көрдім, өзен көрдім, сулары жоқ тереңдейтін.
Жауабы: карта
Үлкен-үлкен түйені тастапты адам шөгеріп. Өркеші бұлтқа тиеді, бауыры жатыр көгеріп.
Жауабы: тау
Әдемі түнде мен жүрсем, жүреді бірге.
Жауабы: ай
15-сұрақ
Жауап: Ұлдар тобы
- Туған жер — алтын бесік.
- Жер — ырыстың кіндігі.
- Жер — ана, ел — бала.
- Тозған жерде тоқшылық болмайды.
- Көлдің көркі — құрақ, таудың көркі — бұлақ.
- Бір ағаш кессең, он ағаш отырғыз.
- Орман көп болса, олжаң көп.
- Дана көптен шығады, дәрі шөптен шығады.
Қорытынды бөлім
1-бастаушы
Жас достар, табиғатты сүйіңдер! Табиғат — Отан байлығы.
«Заман-ай» әні хормен орындалды.
2-бастаушы
Табиғатты тарылтпайық, мөлдір кәусар тынысын. Пәк табиғат — жүрегімнің тамылжыған жырысың. Ей, адамдар! Қалай ғана қатыгездік жасайсың? Ол — анаң ғой, ал сен — кенже ұлысың.
Отанын, туған жерін сүйетін ұлтжанды азамат тәрбиелеуде танымдық ой-әрекеттерін дамытатын тәрбие сағаттарының маңызы зор.
Қатысқандарыңызға көп-көп рақмет! Сау-саламат болыңыздар!