Әдептілікке сыпайылыққа тәрбиелеу
Мақсаттар
- Оқушыларды адамгершілікке, қарапайымдылыққа, кішіпейілділікке, әдептілікке, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу; өз халқының салт-дәстүрін үйрене отырып, жаман әдеттерден аулақ болуға бағыттау.
- Адам бойындағы жағымды және жағымсыз қылықтарды ажырата білуге үйрету; әдеп әліппесін бойына дарыту; тіл байлығын және таным белсенділігін арттыру.
- Сыпайылық пен ізеттілікке тәрбиелеу.
Көрнекілік
Адамгершілікке қатысты суреттер: жаман жолдас, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық, автобустағы бала, аналарды сыйлау.
Өсиет мақалдар
«Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.»
«Жаманға айтқан ақылың — далаға атқан оқпен тең.»
«Татулық — табылмас байлық.»
«Жақсы адам — елдің ырысы, жақсы жер — жанның тынысы.»
Сабақ барысы
Ұйымдастыру және кіріспе әңгіме
Әдептілік пен адамгершілік туралы әңгіме бастау үшін мұғалім төмендегідей сұрақтар қояды, ал оқушылар өз ойларын еркін айтады:
- Әдептілік деген не? Оны қалай түсінесің?
- Әдепті бала қандай болады деп ойлайсың?
- Әдепті бала болғың келе ме?
- Әдептілікті бізге кім үйретеді?
Мұғалімнің қорытынды ойы: адам бойында жақсы да, жаман да қасиеттер болады. Ақылдылықты, адалдықты, қарапайымдылықты, кішіпейілділікті, шыншылдықты бізге үлкендер үйретеді. Әсіресе, ақ жаулықты аналарымыз ана сүтімен даритын мейірім мен ана тілі арқылы ізгілікке баулиды. Адам болатын бала жақсы қасиеттерді бойына сіңіріп, жаман мінезден, теріс әдеттен және ұнамсыз қылықтан аулақ болуға ұмтылуы керек.
Өлеңдер арқылы ой түю
Оқушылар кезекпен өлең жолдарын оқиды.
Әдептілік дегенің, Әрқашанда керегің. Әсемпаздық дегенің, Әуре-сарсаң әлегің.
Тәртіпті бала — сүйеніш, Төбең бір көкке жетеді! Тәртіпсіз бала — күйініш, Төмендеп басың қалады.
Шындықты сақтаймыз, Шыншылды жақтаймыз. Шаршы топ алдында Шығарып мақтаймыз.
Спортпен айналыс, Сұлулық сыйлаған. Сол саған пайдалы іс, Сауық пен кинодан.
Сыйлап сәлем беремін Көршімді көргенде. Ізетті деп білемін, Үйге қонақ келгенде. Әдепсіз деп сөкпесін, Анама айтып өкпесін.
Тыйым сөздер және жағдаяттар
Суреттер бойынша әңгімелесу
Суреттер арқылы адамгершілік пен сыпайылықтың қарым-қатынастағы маңызын талқылау: үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық жасау, қоғамдық орындардағы тәртіп, ананы сыйлау, жаман жолдастан сақтану.
«Жалғастыр» ойыны
Мұғалім сөйлемнің басын айтады, оқушы мағынасын сақтай отырып жалғастырады.
«Не істеуге болмайды?»
- Үлкендердің алдынан кесіп өтуге болмайды.
- Есікті керуге болмайды.
- Бейуақытта ұйықтауға болмайды.
- Ауызды ашып есінеуге болмайды.
- Қатты дауыспен күлуге болмайды.
- Үйге жүгіріп кіруге болмайды.
«Не істеу керек?»
- Үлкенге ізет, кішіге көмек көрсету керек.
- Үлкендермен қол беріп сәлемдесу керек.
- Аналар мен қыздарды құрметтеу керек.
- Қателігіңді әрқашан мойындау керек.
- Досқа адал болу керек.
- Үлкендердің ақылын тыңдау керек.
Талқылау сұрақтары: ізет пен мәдениет
Оқушылар адамның асыл қасиеттері туралы ой бөлісіп, төмендегі сұрақтарға жауап береді:
Үлкен кісімен қалай сөйлесу керек?
Дауыс ырғағын сақтап, сөзді бөлмей, құрметпен сөйлеу.
Қонақ келгенде бала не істеуі керек?
Сәлемдесу, орын ұсынуға көмектесу, тәртіп сақтау.
Қонаққа барғанда өзін қалай ұстау керек?
Әдеп сақтау, үлкеннің сөзін тыңдау, асыра сөйлемеу.
Мектепте, сынып ішінде қалай жүру керек?
Ұқыптылықпен, тыныштық сақтап, өзгеге кедергі келтірмей.
«Құпия хат» тапсырмасы
Мұғалім бірнеше құпия хатты қатар қояды. Бір оқушы хатты ашып, дауыстап оқиды, қалғандары жауапты ойланып айтады.
1-хат
Құрметті достар! Менің көршімнің бір баласы бар. Өзі өтірікші: көзбе-көз өтірік айта салады. Маған күнде келіп ойнағысы келеді. Мен онымен дос болып, бірге ойнайын ба?
Талқылауға бағыт
Достықтың негізі — сенім. Өтірікке үйір адаммен араласқанда сыпайылық сақтай отырып, шекара қоя білу, жақсы жолға шақыру және қажет болса арақашықтық сақтау маңызды.
Ақылдың кені: ұлы ойшылдардың өсиеті
Оқушылар кісілік қасиет, мінез-құлық және әдеп туралы ұлы тұлғалардың сөздерін жатқа айтып, мағынасын түсіндіреді.
«Мен егер заң қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім».
Түйін: мінезді түзеу мүмкін; адам өзін тәрбиелей алады.
«Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші біріккенде — адамгершілік қасиет қалыптасады».
Түйін: ізгілік те, парасат та қатар жүрсе ғана тұлға кемелденеді.
«Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері сыналып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс... сол ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті».
Түйін: тәрбиенің тамыры — ұлттық құндылықта, салт-дәстүрде.
«Арлы мен арсыздың кім екені істеген ісінен ғана емес, ниет-пиғылынан да көрінеді».
Түйін: адамның ішкі дүниесі іс-әрекетпен бірге, ниет арқылы да танылады.
«Адамдағы ынсап, әділет, мейірім — үшеуін қосып айтқанда ұждан деген ұғым шығады».
Түйін: ұждан — тек ұялу емес, мейірім, әділдік, шыншылдық пен қанағатқа бастайтын ішкі өлшем.
Қорытынды ой
Әдептілік — ар-ұяттың белгісі, адамдық қасиеттің айқын көрінісі, мінез-құлықтың берік негізі. Әр адам ішкі дүниесінің таза әрі пәк болуын, ниетінің адал болуын қадағаласа, оның ісі де соған сай инабатты болады. Жүрегі мейірімге толы, сөзі сыпайы, ісі үлгілі адам — айналасына жылу сыйлайтын тұлға.
Ниет
Адал ой — дұрыс әрекеттің бастауы.
Сөз
Сыпайы сөз — сыйластықтың көпірі.
Іс
Ізгі іс — мінездің ең анық айғағы.