Жұмыстың жоспары
Жұмыстың мазмұны
Мақсаты
Құстар класы, жапалақтәрізділер отрядына жататын киелі үкі құсының сан алуан түрлері мен қасиеті туралы түсінік беріп, насихаттау.
Міндеттері
- Үкі құсының түрлері мен пайдасы туралы түсінік беру.
- Киелі саналатын үкінің ауыл шаруашылығындағы орнын таныту.
Негізгі болжам
Үкі қанатындағы бедерді «Құран құпиясымен» байланыстыратын наным-сенімдер бар; үкінің қауырсыны, үлпілдеген жүні мен тырнағын пайдалану қазақы ырым-дәстүрлерге негіз болады деген көзқарас қарастырылады.
Жаңалығы мен дербестік нәтижесі
Үкінің киелілігі мен ғажайып қырлары туралы жан-жақты сипаттама беріледі.
Теориялық және практикалық мәні
Ғылыми әдебиеттерге шолу арқылы үкіні жүйелі түрде зерттеу — теориялық мәні. Үкі қауырсынын және кей тұрмыстық қолданылу мүмкіндіктерін қарастыру — практикалық мәні.
Жұмыстың жоспары
Бөлімдер
- 1 Кіріспе: үкі құсының классификациясы
- 2 Негізгі бөлім: «Үкі — киелі құс», үкінің түрлері, үкінің ғажайып тұстары
- 3 Қорытынды
- 4 Ұсыныстар
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ-жауап
- Талдау және жинақтау
- Іздену
- Интернет желісі арқылы ақпарат жинау
Кіріспе
Үкі едім түнде ұшып қалықтаған,
Құртудан зиянкесті жалықпаған.
Үкімді үлпілдеген киелі деп,
Бұрыннан-ақ адамдар тағып алған.
Үкі — жапалақтардың ішіндегі ең ірілерінің бірі. Қазақстанда тундрадан басқа көптеген аймақтарда кездеседі. Ұясын жерге, жартастарға, кейде ағаштарға салады. Әдетте ұясында 2–3 жұмыртқа болады.
Бұл бөлімде үкінің классификациясына және биологиялық ерекшеліктеріне қысқаша тоқталамыз.
Классификациясы
- Типі
- Омыртқалылар
- Отряды
- Жапалақтәрізділер
- Тұқымдасы
- Жапалақтар
- Туысы
- Жапалақтар
- Түрі
- Үкі
Тіршілік ету ерекшеліктері
- Түнде қорек аулайтын жыртқыш құс; орманды, далалы және таулы өңірлерде мекендейді.
- Ұясын жартастарға, жыраларға және жасырын жерлерге салады; жұбын өмір бойы сақтайды.
- Аналығы жұмыртқасын басады; балапанын шамамен 30–35 күнде шығарады.
- Иіс сезуі әлсіз, ал көруі мен естуі жақсы дамыған, сондықтан түнгі аңшылыққа бейім.
Қызықты деректер
Жапалақтәрізділер отрядының шамамен 135 түрі бар, оның 12-сі Қазақстанда кездеседі.
Қазақстанда жапалақтәрізділердің ішінде үкі ғана Қызыл кітапқа енгізілгені айтылады.
Үкінің балапаны алғашында өте әлсіз болады: ата-анасының қамқорлығына мұқтаж.
Қауырсынындағы құрылым жауын-шашын мен желдің өтуін тежеп, ұшуға қолайлы жағдай жасайды.
Негізгі бөлім
Үкі — киелі құс
Үкі — түнде көретін құс. Қазақ халқы оның қараңғыда көру қабілетін айрықша бағалап, «қаралықтан, жамандықтан сақтайды» деп түсінген. Осы нанымға сүйене отырып, үкінің үлпілдеген жүнін түрлі бұйымдарға тағу дәстүрі қалыптасқан.
Үкінің үлпілдек жүнін балалардың тақиясына, иығына, әйелдердің кимешегіне, үйдегі тұскиізге немесе шымылдыққа ілу, сондай-ақ жүйрік аттың жалына, кекіліне және қоржын аузына тағу салтта кездеседі.
Халық сенімінде үкінің денесі мен қанатындағы бедерлерді «қасиетті жазудың нышаны» деп жорамалдау бар. Үкінің үлпілдеген жүнін баланың бесігіне жын-періден қорғасын деп таққан; қыздардың сәукелесіне «бақыт әкелсін» деген ниетпен қадаған; ал домбыраға немесе өнер иелерінің бұйымдарына «табыс қонсын» деген ырыммен ілген.
Сондай-ақ үкі білімнің, кітапқұмарлықтың, даналықтың және тапқырлықтың символы ретінде аталады.
Үкінің түрлері
Бұл мәтінде үкінің түрлері жеке тақырып ретінде көрсетілгенімен, нақты түрлік тізім берілмеген. Егер өңірлік түрлерін толықтыру қажет болса, Қазақстан аумағында кездесетін үкілер мен жапалақтәрізділер бойынша дереккөздер арқылы нақты атауларды қосуға болады.
Үкінің ғажайып тұстары
Түнгі аңшылыққа бейімділігі
Үкіде көру және есту мүшелері жақсы дамыған. Құлақ маңындағы тері қатпарлары дыбыс толқындарын күшейтуге көмектеседі, ал қорегін ұзын саусақты табанымен қармап ұстайды.
Бейімделуі және тіршілік қалпы
Үкі көбіне отырықшы құс ретінде сипатталады. Қорегіне және маусымдық жағдайға қарай әр өңірде әртүрлі азықпен қоректенуі мүмкін: кей аймақтарда құстармен, енді бір жерде кемірушілермен қоректенеді.
Қорытынды
Үкі — түнде көруге бейім құс. Қазақ халқы бұл қасиетті ерекше бағалап, үкіні жамандықтан қорғайтын киелі нышан ретінде құрметтеген. Сондықтан үкінің қауырсыны мен үлпілдеген жүнін бас киімге, домбыраға, бесікке және үй бұйымдарына тағу дәстүрі қалыптасқан.
Жапалақтәрізділердің ішінде үкінің Қызыл кітапқа енгізілуі — табиғатты қорғау тұрғысынан маңызды мәселе. Үкі — экожүйедегі тепе-теңдікті сақтауға үлес қосатын жыртқыш құс ретінде де бағалы.
Ұсыныстар
- Арал ауданында саны мен түрі азайып бара жатқан үкі құсын көбейту үшін арнайы шаруашылық ашып, жүйелі түрде қолға алу.
- Үкі құсының түрлерін тамашалауға мүмкіндік беретін зообақ немесе экспозициялық алаң ұйымдастыру.
- Үкінің ерекшеліктері мен киелі ұғымдарға қатысты деректерді жинақтап, ғылыми-танымдық кітаптар шығару.
- Үкі өсіру шаруашылығымен айналысып жүрген азаматтар туралы кеңінен ақпарат таратып, насихаттау.