Қазақ хандығының ішкі жағдайы
Сабақ тақырыбы және жалпы бағыт
Бұл сабақ XVII ғасырдың бірінші ширегіндегі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайын талдауға арналған. Негізгі назар мемлекет ішіндегі өзгерістерге, сыртқы саясаттың ерекшеліктеріне, хандықтың ыдырау белгілеріне және сырттан төнген қауіп-қатердің күшеюіне аударылады.
Сабақтың мақсаты
- Қазақ хандығының ішкі жағдайын сипаттау.
- Тәуке хан дәуіріндегі сыртқы саясаттың бағыттарын түсіндіру.
- Хандықтың ыдырау үдерістерін және сыртқы қауіптің күшеюін талдау.
Сабақтың міндеттері
Білімділік
Оқушыларға еліміздің өткеніне қатысты тарихи мәлімет беру, тәуелсіз Қазақстанның мемлекет ретінде қалыптасуындағы маңызды деректер туралы пікір алмасу.
Тәрбиелік
Өткен тарихқа қызығушылықты арттыру, патриоттық сезім мен ұлттық сананың оянуына ықпал ету.
Дамытушылық
Ақпаратты талдап, топтастыру; себеп–салдар байланысын анықтау; деректерге сүйене отырып өз көзқарасын дәлелді түрде жеткізу.
Әдістері мен жұмыс формалары
Әдістері
- зерттеу
- әңгімелесу
- түсіндіру
Формалары
- топтық жұмыс
- жеке жұмыс
Тәуке хан дәуірі: негізгі деректер мен сұрақтар
Сыныппен әңгіме: қысқа сұрақтар
1) 1710 жыл: Қарақұм маңындағы бас қосудың себебі
Жоңғар шапқыншылығына қарсы бірлесіп тойтарыс беру, күш біріктіру және қорғаныс шараларын келісу.
2) Тәуке ханның билік еткен жылдары
1680–1715 жылдар.
3) «Жеті жарғы» және Билер кеңесі
Тәуке хан тарихта «Жеті жарғы» заңдар жинағын қалыптастырған билеуші ретінде кеңінен танылады. Оның тұсында ел басқаруда беделді Билер кеңесі күшейді. Кеңес құрамында Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты көрнекті тұлғалар болды.
Карта бойынша талдау (ежелгі мемлекеттер)
Ортақ белгілер қандай?
Тайпалардың бір тілдік кеңістікте болуы, мәдени ұқсастықтары және шаруашылық түрлерінің жақындығы (ұқсас болуы).
Тәуке ханның сыртқы саясатының ерекшелігі
Хандықтың біртұтас бірлігін сақтап, шекара қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған ықпалды саясат жүргізуі.
Жауынгерлік жасақтың шамамен саны
Тәуке хан тұсында жасақ 80 мыңға жуық жауынгерден тұрғаны айтылады. Бұл басқыншылыққа тойтарыс беруге қабілетті едәуір күш еді.
Топтық қорытынды
Ортақ белгілерді атап шыққаннан кейін, оқушылар өз топтарында қандай тарихи қорытынды жасауға болатынын талқылайды. Соңынан топтардың жауаптары тыңдалып, дәлелдері салыстырылады.
Зерттеу тапсырмалары: әскери мәдениет және дерекпен жұмыс
Қару-жарақ мәдениеті
Көшпелілер үшін қару ұстау тек қорғаныс құралы емес, мәртебе белгісі саналды. Қару-жарағы жоқ адамдардың құрылтай жиындарына қатысуына шектеу қойылғаны туралы деректер де кездеседі. Кең-байтақ далада жерді қорғау қажеттілігі жиі соғыс қимылдарына шығуға мәжбүр етті.
Талқылау сұрағы
Қару-жарақтың әлеуметтік және саяси мәні қандай болғанын дәлелдермен түсіндіріңдер.
Әскери әдет-ғұрыптар
Ежелден келе жатқан әскери жоралғылардың қоғамдық өмірде елеулі орны болды. Солардың бірі ретінде жекпе-жек салты аталады: ұрыс басталар алдында екі жақ батырларын жекпе-жекке шығарып, жеңілген жақтың аты мен қару-жарағы олжаға алынатын. Кей жағдайда ержүрек, жас жауынгердің шығуы дәстүрдің бір көрінісі ретінде сипатталады.
Талқылау сұрағы
Жекпе-жек дәстүрі әскери рухқа, тәртіпке және ел бірлігіне қалай әсер етті?
Салыстырмалы кесте: себеп–салдар талдауы
Топтар XVII ғасырдың бірінші ширегіндегі ішкі-сыртқы факторларды салыстырып, негізгі себептер мен салдарды кесте түрінде жүйелейді. Мақсат — деректерді реттеп, дәлелді қорытынды жасау.
Фактор
Ішкі / сыртқы
Себеп
Нақты дерекке сүйену
Салдар
Тарихи ықпалын көрсету
Тарихнама: Қазақ хандығының құрылу уақыты туралы пікірталас
Тарих ғылымында Қазақ хандығының құрылған уақытына қатысты әртүрлі тұжырымдар бар. Мысалы, кейбір зерттеушілер (соның ішінде Ақышевтің еңбектерінде) хандықтың құрылуын 1428 жылмен байланыстыратын көзқарас ұсынады.
Тапсырма
Интернет және қосымша дереккөздер арқылы бірнеше тарихшының пікірін салыстырып, қай көзқараспен келісетініңді (немесе келіспейтініңді) дәлелмен негіздеңдер. Әр топ қысқа баяндама жасап, сұрақ-жауап ұйымдастырады.
Қорытынды талқылау
Қазақ хандығының құрылуы мен XVII ғасырдың бірінші ширегіндегі ішкі және сыртқы ахуалдың тарихи маңызы неде? Бұл сұрақ сабақ соңында оқушылардың пікірлері арқылы қорытындыланады: дәлел келтіру, себеп–салдар байланысын көрсету және дерекке сүйеніп тұжырым жасау талап етіледі.
Үй тапсырмасы
Тақырып бойынша шығарма-эссе жазып келу.