Қарахан мемлекетінің жер аумағын көрсет
Сабақ жоспары
Тақырып: Қарахан мемлекеті — ерте ортағасырлық Қазақстан тарихындағы алғашқы дамыған феодалдық мемлекеттердің бірі.
Үй тапсырмасын тексеру: «Жұлдызды сәт»
Өткен тақырыпты еске түсіруге арналған сұрақтар. Мақсат — негізгі ұғымдарды нақтылап, жаңа тақырыпқа дайындық жасау.
-
1) VI–IX ғасырлар аралығында Қазақстанда қандай мемлекеттер өмір сүрді?
-
2) Осы мемлекеттердің билеушілері қалай аталды?
-
3) Басты шаруашылықтары қандай болды?
-
4) Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының айырмашылығы неде?
-
5) Қазақстан арқылы Қытайды Еуразия елдерімен, Шығыс пен Батысты байланыстыратын қандай сауда жолы өтті?
-
6) Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда орталығы болған қандай қалаларды білесіңдер?
-
7) Сардоба деген не?
-
8) Сардобалар не үшін салынды?
-
9) Рухани мәдениет деп нені айтамыз?
Тарихи «сынақ хат»: бос орындарды толықтыру
Төмендегі тұжырымдар өткен материалды жүйелеуге көмектеседі.
- 1) Көне түрік әліпбиі 35 әріптен тұрады.
- 2) Түрік жазба әдебиетінің көне ескерткіштері: Күлтегін және Тоныкөк жазулары.
- 3) VIII–IX ғасырларға жататын әдеби шығармалар: «Қорқыт ата» және «Оғызнама» дастаны.
- 4) «Қорқыт ата кітабы» — 12 жырдан тұратын жинақ.
- 5) Қорқыт ата күмбезі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында орналасқан.
- 6) «Оғызнама» дастанының ескі нұсқасын тарихшы Рашид ад-Дин жазып қалдырған.
- 7) Кейін оны XVII ғасырда толық жазған — Әбілғазы хан.
- 8) Қазақстанның оңтүстігінде діни әдет-ғұрыптар кең тараған.
- 9) Солардың ішінде ислам діні VIII ғасырдан бастап кең тарала бастады.
Жаңа сабаққа көпір
Сұрақ:
Алдымызда қандай мереке келе жатыр?
Жатқанда елің еркін, азат болып,
Ешкімге жүрмеу үшін мазақ болып,
Халқыңның тарихын біл, жұртыңды таны,
Сонда сен көгересің қазақ болып.
Осы ойды негізге ала отырып, бүгінгі тақырыпты бастаймыз: Қарахан мемлекеті — қазақ мемлекеттілігінің тарихи бастауларының бірі, дамыған феодалдық мемлекет.
Қарахан мемлекеті: құрылуы мен аумағы
Хронология
X ғасырдың ортасында, 942–1212 жылдары аралығында Жетісу мен Шығыс Түркістанның бір бөлігінде Қарахан мемлекеті қалыптасты.
Атауы
Мемлекет атауы билеуші әулет — Қарахан әулетімен байланысты.
Негізін қалаушы
Мемлекеттің негізін қалаған Сатұқ Боғрахан (915–955) ислам дінін қабылдап, саманилерден қолдау тапты. Ол өз туысы Оғұлшақты жеңіп, Тараз бен Қашғарды бағындырды. 942 жылы Баласағұнды алып, өзін жоғарғы қаған деп жариялады. Нәтижесінде Қарлұқ қағанаты ыдырап, оның орнына орталықтанған Қарахан мемлекеті құрылды.
Салыстыру тапсырмасы
Орталықтанған, тұтас мемлекетті бытыраңқы мемлекетпен салыстырыңдар: басқару жүйесі, аумақтық тұтастық, биліктің берілуі, тұрақтылық.
Этникалық құрамы және билік жүйесі
Мемлекет құрудағы басты күш
Қарахан мемлекетінің құрылуында басты рөл атқарған тайпа — қарлұқтар.
- Жікіл
- Яғма
- Оғыз
- Қайлы
- Үйсін
Хан атаулары және тотем ұғымы
Хандардың кең тараған атаулары: Арслан хан, Боғра хан.
Тотемі — арыстан (сондықтан «Арслан хан»).
Тотемі — бура (сондықтан «Боғра хан»).
Тотем — адамдардың шығу тегін жануарлармен, өсімдіктермен немесе табиғат құбылыстарымен байланыстыратын атау-ұғым.
Жоғарғы билік және әлеуметтік сатылар
Жоғарғы билік ханның қолында болды және мұрагерлік жолмен берілді. Хан әулеті мен басқарушы топқа тегіндер, ілік хандар, бектер, нөкерлер кірді.
Жер қатынастары мен салық жүйесі
Негізгі ұғымдар
Феодалға қызметі үшін берілетін жер үлесі. Иқта иесі — иқтадар.
Мешіттер мен діни мекемелердің жер иелігі.
Жерден алынатын алым-салық түрі.
Шаруаларды қорғағаны үшін феодалға төленетін міндеткерлік.
Шаруаларға өңдеу үшін үлеске жер бөлініп берілді.
Ішкі саяси жағдай және мемлекеттің құлауы
Бытыраңқылық және исламның орны
- 955 жылы Сатұқ Боғрахан қайтыс болғаннан кейін мемлекетте бытыраңқылық күшейді.
- 960 жылы Мұса ислам дінін мемлекеттік дін ретінде жариялады.
Биліктің бөлінуі
Әли Арслан және Хасан Боғра ұрпақтары арасында билік алма-кезек ауысып отырды:
Сыртқы қысым және соңғы кезең
- XII ғасырдың 30-жылдары қарақытайлар Шығыс Жетісуға басып кірді.
- 1212 жылы Батыс бөлікті Хорезм ханы Мұхаммед басып алды.
- Шығыс бөлікті найман ханы Күшілік басып алды.
- Шамамен үш ғасырға жуық өмір сүрген Қарахан мемлекеті құлады.
Маңызды қорытынды
Исламның мемлекеттік дін ретінде қабылдануы сәулет өнерінің дамуына ықпал етіп, жаңа мәдени үлгілердің қалыптасуына жол ашты.
Картамен жұмыс және сәулет ескерткіштері
Картамен тапсырма
- Қарахан мемлекетінің аумағын картадан көрсетіңдер.
- Айша бибі, Қарахан және Бабаджа-хатун кесенелерінің орналасқан жерін белгілеңдер.
Реферат тақырыбы
Айша бибі кесенесі туралы шағын зерттеу жазу: орналасуы, сәулеттік ерекшелігі, тарихи маңызы.
Терминдерді түсіндіру
Ханның әйелі.
Бидің (отбасының) үлкен әйелі, бірінші зайыбы.
Пайғамбар әулетіне қатысты әйелдерге қолданылатын құрмет атауы.
Лауазым, мәртебелік атау.
Діни дәреже, мәртебе.
Жасы үлкен, әже шамасындағы адамға қатысты атау.
Ой толғаныс: РАФТ әдісі
Нұсқаулық
Оқушылар ойланып, жазып, кейін дауыстап оқып береді.
Құрылым
- Рөл
- Қарахандықтар атынан
- Аудитория
- 7-сынып оқушыларына
- Форма
- Хат
- Тақырып
- Алғыс хат
Топтастыру стратегиясы
Негізгі ұғымдарды (мемлекет, билік, жер қатынастары, ислам, сәулет) топтастырып, олардың өзара байланысын көрсетіңдер.
Бекіту: «Иә / Жоқ» тесті
Әр тұжырымға «иә» немесе «жоқ» деп жауап беріңдер.
- 1) Қарахан мемлекетінің құрылуында басты рөл түргеш тайпасы атқарды.
- 2) Вақұфтық жерлер дінбасылардың үлесінде болды.
- 3) Хорезм шахы Қарахан мемлекетінің құлауына әсер етті.
- 4) Айша бибі кесенесі Тараз қаласында орналасқан.
- 5) Қарахан мемлекеті 5 ғасыр бойы өмір сүрді.
- 6) Қарахан мемлекеті Алтайда орналасты.
- 7) Күшілік хан Қарахан мемлекетінің негізін қалады.
- 8) Яғма тайпасының тотемі — бура.
- 9) Иқтаның иесі — шаруа.
- 10) Ислам діні 960 жылы мемлекеттік дін ретінде жарияланды.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылардың жауаптары: сұрақтарға қатысуы, дәлел келтіруі, терминдерді дұрыс қолдануы және топтық жұмыс нәтижесі бойынша бағаланады.
Үйге тапсырма
- Кестені толтыру (ерте ортағасырлық мемлекеттер бойынша).
- Қосымша: Айша бибі кесенесі туралы қысқаша реферат (қалауы бойынша).