Әнұран тарихы
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Өтетін орны
Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бөлтірік ауылы, Ә. Молдағұлова атындағы орта мектеп
Пән / Формат
Тарих пәні • Ашық тәрбие сағаты • Сайыс-сабақ
Мұғалім
Боранбаев Серік Оңалбекұлы
Тақырып
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері
Мақсаттары
Білімділік
Оқушылардың мемлекеттік рәміздер туралы білімін жүйелеу, олардың маңызын терең ұғындыру, рәміздерді құрметтеудің мәнін ашу.
Тәрбиелік
Отансүйгіштікке, патриоттыққа, елін, тегін, тарихын қадірлеуге тәрбиелеу.
Дамытушылық
Ой-өрісті кеңейту, танымдық қабілетті арттыру, жеке тұлғалық дамуын қолдау.
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Рәміздер авторларының суреттері
- Ту, Елтаңба, Әнұран бейнелері
- Таңба-белгілер, қосымша материалдар
Басталуы
Сабақ Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранын орындаумен басталады.
Маңызды ой: мемлекеттік рәміздер — елдің тәуелсіздігі мен бірлігінің айғағы.
Кіріспе сөз: ел кеңдігі мен елдік нышаны
Қазақ елі — ұлан-байтақ. Аңыздарда «бір қиырынан екінші қиырына дейін ұшқан құстың қанаты талып, жортқан аңның тұяғы шағылған» деп сипатталады. Айтса айтқандай, батыстан шығысқа шамамен 3000 шақырым, солтүстіктен оңтүстікке 1600 шақырымға созылған, жалпы аумағы 2 717,3 мың шаршы шақырымды құрайтын алып аймақ.
Осындай кең-байтақ жерге ие жас, егемен еліміздің де өзге мемлекеттер секілді айрықша нышандары бар. Олар — көк байрағымыз, айбарлы Елтаңбамыз және асқақ Әнұранымыз. Еркіндікке ұмтылған әр ел өз үнімен сөйлеуді, өз даусымен жар салуды армандайды.
Конституциялық негіз
ҚР Конституциясының 9-бабында Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері — Туы, Елтаңбасы және Гимні бар екені көрсетілген.
Азаматтық міндет
34-баптың 2-тармағында: «Әркім Республиканың мемлекеттік нышандарын құрметтеуге міндетті» делінген.
Сайыс форматы: топтар, әділқазылар, кезеңдер
Топтар
Оқушылар 3 топқа бөлініп, сайыс арқылы білімдері мен өнерін ортаға салады:
- 1-топ — «Ту»
- 2-топ — «Елтаңба»
- 3-топ — «Әнұран»
Әділқазылар
Сайыс нәтижесін бағалап, төрелік жасайтын әділқазылар алқасы тағайындалады.
Әр кезеңнен кейін ұпай қорытындысы жарияланып отырады.
Кезеңдер тізімі
- I кезең.Сәлем — сөздің анасы
- II кезең.Бәйге
- III кезең.Тарихы терең төлтаңбам
- IV кезең.Белгі және ұғым
- V кезең.Менің қиялымдағы рәміз
- VI кезең.Топ басшыларының сайысы
Ой қозғау: «Рәміз» ұғымы нені білдіреді?
Сайыс басталар алдында қатысушыларға ортақ сұрақ қойылады: «Рәміз дегенді қалай түсінесіңдер? Рәмізге нелерді жатқызуға болады?». Оқушылар мен ұстаздардың пікірлері тыңдалып, ұғымдар топтастырылады.
II кезең: Бәйге — білім сайысы
Талапты бала — талпынған құстай: құмары қанбас аспанға ұшпай. Бұл кезеңде оқушыларға жылдам сұрақтар қойылып, нақты әрі дәл жауап бағаланады.
Сұрақтар
- Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі қашан жарияланды?
- Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері қашан қабылданды?
- Геральдика дегеніміз не?
- Вексиллология дегеніміз не?
- Нумизматика дегеніміз не?
- Елтаңбатану ғылымының атасы кім?
- Мемлекеттік Тудың авторы кім?
- Мемлекеттік Елтаңбаның авторлары кімдер?
- Мемлекеттік Әнұранның авторлары кімдер?
III кезең: Тарихы терең төлтаңбам
Ту тарихы: байрақтың бастауы
Рәміздер тарихы тым ерте дәуірлерден бастау алады. Мәселен, 635 жылы өткен құрылтайда Батыс Түрік қағанаты «Он оқ будун» ұранына қатысты рәмізді қабылдағаны айтылады.
Қазақ жерінде Мөде, Бумын, Елтеріс, Жәнібек, Керей, Қасым, Есім, Тәуекел, Тәуке, Әбілқайыр, Абылай сынды тұлғалардың да өз тулары болған. Түркі халықтарында жалау түстері көбіне көк, ақ, сары болып келген: көк — аспан кеңдігі, ақ — шындық пен қуаныш, сары — ақыл, қара — қаза мен қайғыны білдіреді.
Ту бейбіт күнде ерекше құрметпен сақталып, жаугершілік кезде ғана көтерілген. Тудан айырылу — үлкен қасіретпен тең саналған. Тарихи аңыздарда ту құласа, әскер рухының түсуі мүмкін екені де айтылады.
1941–1945 жылдардағы соғыстың соңғы күндері Берлиндегі Рейхстаг төбесіне ту тіккендердің бірі — қазақ батыры Рақымжан Қошқарбаев екені бүгін мақтанышпен еске алынады.
Тәуелсіз Қазақстанның көк туындағы күн, қыран және ұлттық ою-өрнек — еркіндік, биік мұрат, ұлттық болмыс сабақтастығының нышаны.
Елтаңба тарихы: таңба мен дәстүр
Қазақ рулары мен тайпаларының таңба-белгілері ежелден болған. Бұл — жер, жайылым, сауда жолдары үшін дау-дамай жиілеген кезеңдерде кімнің қай рудан екенін танудың, тәртіп орнатудың қажетті құралы еді.
Сауда-саттықтың дамуына байланысты VI–VII ғасырларда Тараз, Отырар секілді қалаларда соғылған теңгелерде де таңбалар көрініс тапқан. Мысалы, Тараз теңгелерінің бір бетінде садақ белгісі, екінші бетінде түркі қағанына қатысты жазулар кездескені айтылады.
Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» мұрасындағы рәміздік бейнелер — сақ-ғұн дәуірлерінде символдардың маңызы зор болғанын дәлелдейді.
Кеңестік кезеңде де елтаңба бірнеше рет өзгертіліп, түрлі нұсқалар қабылданған. Бұл тарихи тәжірибе тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық мазмұны терең жаңа рәмізге деген сұранысты күшейтті.
Әнұран тарихы: ұраннан гимнге дейін
Қазақ қоғамында жалау мен таңба секілді, рух беретін ұран-әндер де болған. «Гимн» сөзі мағынасы жағынан «ұран», «жар салу» ұғымдарымен сабақтас.
Жауға қарсы шапқанда сарбаздарды жігерлендірген ортақ ұран — «Алаш». Ал ру-тайпалар өз көсемі мен батырының атына байланысты ұран қолданған.
Қазақ халқының алғашқы әнұраны ретінде 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды» оқиғасына байланысты Қожаберген жыраудың «Елім-ай» шығармасы жиі аталады.
ХХ ғасыр басында М. Жұмабаевтың марш мәтіні, М. Дулатовтың әуені туралы деректер де ұлттық рухтың музыкалық көріністерін толықтыра түседі.
Сергіту сәті
Патриоттық ән орындалады.
IV кезең: Белгі және ұғым
Бұл кезеңде мемлекеттік рәміздердің дүниеге келу тарихы мен олардың құрамындағы белгілердің мағынасы түсіндіріледі: түс, бейне, символ және идеялық өзек қалай тоғысады?
Ту: түс пен бейненің тілі
Мемлекеттік Ту байқауына 600-ден астам жоба ұсынылған. Іріктелген соңғы 4 нұсқа Жоғарғы Кеңес талқысына жіберілген. Автор Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков соңғы күндері көңілі толмаған нұсқаларын қайта қарап, шешуші жобаны әзірлегенін айтады.
Көк түс — баршаға ортақ аспан әлемінің белгісі. Күн — тіршілік пен жылудың нышаны. Қыран — еркіндікке ұмтылыс, биік мұрат, елдің еңсесі. Ұлттық ою-өрнек — қазақы дүниетаным мен мәдени сабақтастықтың көрінісі.
Елтаңба: шаңырақ, пырақ, жұлдыз
1992 жылғы 4 маусым — тарихи күн. Сол күні Тәуелсіз Қазақстанның Мемлекеттік Туы мен Елтаңбасы бекітілді. Елтаңбаға арналған конкурсқа 245 жоба және 67 хат ұсынылған.
Жеңімпаз жоба — Жандарбек Мәлібекұлы мен Шотаман Уәлихановтың туындысы. Авторлар ойдың өзегі ретінде «Шаңырағың биік, керегең кең, босағаң берік болсын» деген халықтық тілекті алғанын атап өтеді.
Шаңырақ — ортақ үй, бірлік пен тұтастық. Қанатты пырақ — арман мен қозғалыс, өркениетке ұмтылыс. Мүйіз бедері мен композициядағы үйлесім — ұлттың дәстүрі мен тамырына меңзейді. Жұлдыз — бағыт пен үміттің символы ретінде орныққан.
Әнұран: рухты біріктірген үн
1992 жылғы 11 желтоқсанда Мемлекеттік Әнұранның мәтіні бекітілді. Сөз авторлары: Т. Молдағалиев, М. Әлімбаев, Қ. Мырзалиев, Ж. Дәрібаева. Әуен авторлары: Л. Хамиди, М. Төлебаев, Е. Брусиловский.
2006 жылы желтоқсанда жаңа Әнұран қабылданып, «Менің Қазақстаным» әні ресми мәртебеге ие болды. Ән мәтінінде бабалар ерлігі, жердің кеңдігі, ел байлығының болашаққа жол ашатыны және ең бастысы — ел бірлігі айқын көрінуі қажеттігі атап өтілді.
Парламент талқылауынан кейін әнұран мәтінінің авторлары ретінде Жұмекен Нәжімеденов пен Нұрсұлтан Назарбаев көрсетілген шешім қабылданды.
V кезең: «Менің қиялымдағы рәміз»
Әр топ өз қиялындағы рәміз жобасын әзірлеп, оны қорғайды: идеясы, бейнелік шешімі, мән-мағынасы және елдік ұстаныммен байланысы бағаланады.
Бұл бөлім оқушының шығармашылығын, ұлттық символдарға деген көзқарасын және дәлелдеп сөйлеу дағдысын айқындайды.
VI кезең: Топ басшыларының сайысы
Тапсырма
Сұрақ: мемлекеттік рәміздерді қандай сөздермен мақтар едіңдер? Топ басшылары бір минут дайындалып, қысқа әрі нұсқа жауап береді.
Түйін
Конституцияның 34-бап, 2-тармағына сәйкес мемлекеттік нышандарды құрметтеу — әрбір азаматтың міндеті. Әсіресе, ел ертеңі саналатын жас ұрпақ үшін бұл — әрі мақтаныш, әрі жауапкершілік.
Қорытынды сөз және тілек
Ту туралы тілек
Өзіңдікі туың да — от пен ауа, суың да.
Жаса, Қазақстаным, белді бекем буын да!
Елтаңба туралы тілек
Елтаңбасы елімнің неткен көркем, әдемі.
Тұнығындай көңілдің ортада — аспан әлемі.
Әнұран туралы тілек
Әнұраным — жан ұраным, айтар әнім, сөйлер сөзім.
Туған жерім — сағынарым, мәңгі-бақи шырқалады Республика Әнұраны.
Сайыс нәтижесін қорытындылау үшін сөз әділқазылар алқасына беріледі.
Рахмет.