Экология туралы не білеміз
Экология ғылымының қалыптасуы
Экология биология ғылымының бір саласы ретінде қалыптасып, кейін дербес әрі кешенді бағытқа айналды. Экологиялық ой-тұжырымдардың ізі өткен ғасырда Чарльз Дарвин еңбектерінде көрініс тапқанымен, «экология» терминін ғылымға алғаш енгізген ғалым — Э. Геккель (1866 ж.).
Терминнің мәні
«Экология» сөзі грек тілінен аударғанда «тұрақ, мекен туралы ғылым» деген мағынаны білдіреді. Яғни, бұл — тірі организмдердің бір-бірімен және оларды қоршаған ортамен, мекенімен өзара байланысын зерттейтін ғылым.
Қазіргі экология: ауқымы кең, мазмұны күрделі
Э. Геккель берген анықтама кейін көптеген толықтырулармен байытылып, экологияның зерттеу аясы, мазмұны, мақсаттары мен міндеттері кеңейді. Бастапқыда тек тірі организмдерге бағытталған экология бүгінде адамзат–қоғам–табиғат жүйесіндегі өзара ықпалдарды және биосфера шегіндегі ғаламдық өзгерістерді адамның іс-әрекетімен байланыстыра отырып қарастыратын кешенді ғылымға айналды.
Экологияның қазіргі мазмұны көпқабатты: бір жағынан биологиямен, екінші жағынан географиямен, ал үшінші қырынан ғаламдық және әлеуметтік-экологиялық зерттеулермен тығыз тоғысады.
Биологиямен тоғысуы
- Дара организм мен орта қатынасы, бейімделу
- Популяциялар арасындағы байланыстар
- Биоценоз және биоценологиялық зерттеулер
Географиямен тоғысуы
- Табиғи ортаның өзгерістері
- Жылу және географиялық белдеулер
- Топырақ құрамы, абиотикалық факторларға бейімделу
Ғаламдық экологиялық зерттеулер
- Антропогендік факторлар әсерінен экожүйелердің өзгеруі
- Биосфера шегіндегі климаттық ауытқулар
Адам экологиясы
- Адам–қоғам–табиғат байланыстарын зерттеу
- Қоршаған ортамен өзара ықпалды бақылау және бағалау
Экологияның анықтамасы және басты мақсаты
Экология — организмдер арасындағы қарым-қатынастарды қоршаған табиғи ортамен байланыстыра зерттеумен қатар, табиғаттағы өзгерістер мен құбылыстарды, табиғи заңдылықтарды және биосфера деңгейіндегі ғаламдық ауытқуларды адамның іс-әрекетімен үйлестіре қарастыратын кешенді ғылымдар жиынтығы.
Негізгі мақсат
Экология ғылымының ең басты мақсаты — биосфера шегіндегі ғаламдық проблемаларды бақылау арқылы ондағы тіршіліктің тұрақтылығын сақтау, сондай-ақ адам–қоғам–табиғат арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіре отырып табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды нооэкологиялық тұрғыдан негіздеу.
Негізгі зерттеу мәселелері
-
Организм және орта
Организмдердің бір-бірімен және қоршаған табиғи ортамен өзара қарым-қатынастары.
-
Биоценоз және экожүйе динамикасы
Биоценоздар мен экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке байланысты туындайтын өзгерістер.
-
Табиғи ресурстар
Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және қорғаудың ғылыми-теориялық негіздері.
-
Үйлесімді байланыстарды реттеу
Адам–қоғам–табиғат арасындағы гармониялық байланыстарды реттеу.
-
Географиялық заңдылықтардың тұрақтылығы
Биосфера шегіндегі географиялық заңдылықтардың тұрақтылығын қамтамасыз ету.
-
Нооэкологиялық деңгей
Биосферадағы тіршілікті сақтаудың міндеттерін ғаламдық нооэкологиялық деңгейге көтеру.
Тарихи бастаулар
Экологиялық зерттеулердің алғашқы белгілері ежелгі ойшылдардың еңбектерінен байқалады. Олардың қатарында Эмпедокл, Гиппократ, Аристотель және Теофраст еңбектері аталады.