Келіні жақсының керегесі алтын
Әдепті келін — ауылдың көркі
Қазақы танымда келін — отбасының ғана емес, тұтас ауылдың көркі. Бұл нақылдар келіннің мінезі мен сөзі, енені сыйлау, үйдің берекесін сақтау сияқты ұстанымдарды қысқа да нұсқа жеткізеді.
Отбасылық қабылдау: «өз қызыңдай, өз ұлыңдай»
Жақсы келінді өз қызыңдай, жақсы күйеуді өз ұлыңдай көру — татулықтың негізі. Адамды атауына емес, адами қасиетіне қарап бағалау керек деген ой айтылады.
Нақыл
«Келінді келін демесең, жақсы болса — өз қызың. Күйеуді күйеу демесең, жақсы болса — өз ұлың.»
Түйін
Жақсылықты жатсынбай қабылдау — үй ішіндегі сенім мен жылулықты күшейтеді.
Сөз, мінез, жауапкершілік
Нақылдарда сөздің салмағы ерекше аталады: бір ауыз сөз көтеріп те, түсіріп те жібереді. Келіннің тілі мен мінезі, сондай-ақ үйдің ішкі тәртібі — бәрі берекеге әсер етеді.
«Келіннің сөзі — кетпендей, баланың сөзі — батпандай.»
«Отқа келген келіннің отыз ауыз сөзі бар.»
«Ұрысқақ болса — ұлың жау, керіскек болса — келін жау.»
Жер мен орта: «Келін жаман емес…»
Келіннің қалыптасуына түскен ортасы, көрген сыйы, берілген міндеті ықпал етеді. Сондықтан мәселені тек бір адамнан іздемей, жалпы отбасы мәдениетін де таразылау керек деген ой беріледі.
«Келін жаман емес, келген жері жаман.»
Салыстыру
«Жақсы үйге түскен — келін болады, жаман үйге түскен келін — келсап болады.»
Сабақ
Үйдің әдебі түзелсе, келіннің де бағы ашылады.
Ене мен келін: ықпал мен жауап
Ене мен келін қатынасы — үйдің берекесін айқындайтын өзек. Бұл жерде екі жақтың да мінезі мен әдебі маңызды: жақсы ене жаман келіннің өзіне ауыр тисе, жақсы келін жаман енені де елге сыйлы ете алады деген тұжырым жасалады.
«Жақсы енені жаман келін жер қылады. Жақсы келін жаман енені ел қылады.»
«Келін қайын енесінің топырағынан жаралады.»
Береке өлшемі: «керегесі алтын»
Жақсы келін — үйдің ырысы, берекенің бір белгісі. Нақылдарда мұны «керегесі алтын» деген бейнелі тіркеспен жеткізеді: үйдің керегесі алтын болмаса да, ауызбіршілік бар жерде қадірі артады.
«Келіні жақсы үйдің — керегесі алтын.»
«Жақсы келін — қызыңдай, жақсы күйеу — ұлыңдай.»
«Жақсы келін құрдасыңдай болар, жақсы ұлың сырласыңдай болар.»
Ескерту мен өнеге
Кейбір жолдар тәрбиелік ескерту ретінде айтылады: орынсыз салыстыру, қорқыту, дөрекі мінез — татулыққа сызат түсіреді. Өнеге айтқанда да астарын түсірмей, ренжітпей жеткізу қажет.
«Өлген түйенің басымен тірі келінді қорқытпа.»
«Қызым, саған айтам; келінім, сен тыңда.»
«Қатынның шайпау болғаны — болмағаны, келіннің шайпау болғаны — оңбағаны.»
Түйін сөз
Нақылдың түп мәні — бір-бірін жатсынбай, сыйлап қабылдау. Келінге де, енесіне де, бүкіл үй ішіне де ортақ өлшем — әдеп, сабыр, жылы сөз және әділ талап.
Береке
Үй ішіндегі татулықтан басталады.
Тәрбие
Ерте басталса, нәтиже нық болады.
Сыйластық
Келінді де, енені де көркейтеді.
«Келін — келін, келін — бақ. Келмей жатып, сөзін бақ.»
Жаңа түскен келіннің көңілін де, сөзін де жылы қабылдау — берекенің бастауы.