Шөл далаға саяхат
Шөл далаға саяхат
Автор: Гүлмира Иманбаева, Ақтөбе қаласы, №27 «Айгөлек» МДҰ тәрбиешісі
Мақсаты мен міндеттері
Танымдық мақсат
Балаларға жазы өте ыстық әрі құрғақ болатын шөл дала туралы түсінік беру; шөлде өсетін өсімдіктер мен тіршілік ететін жануарлар жөніндегі білімдерін бекіту.
Дамытушылық және тәрбиелік мақсат
Жүру, жүгіру, секіру жаттығулары арқылы белсенді қимыл-қозғалысты дамыту; табиғатты сүюге, қорғауға баулу.
Саяхаттың басталуы: «Шаттық шеңбері»
Тәрбиешінің сөзі
«Балалар, бүгін біз саяхатқа шығамыз. Қайда барамыз деп ойлайсыңдар? Ендеше жұмбақ тыңдаңдар:»
Күні ыстық, қапырық,
Толқындай қозғалған.
Айнала сап-сары құм басқан —
Бұл дала қай дала?
Жауабы: шөл дала.
Сахараға ұшу
Балалар Сахараға ұшақпен ұшуға келіседі. Алдымен жол сөмкесін дайындайды: үстел үстіндегі заттардың ішінен керектілерін рюкзакқа салады (кепка, су, нан және т.б.).
Қимыл-қозғалыс
«Ұшақты дайындайық»: бір бала қолын екі жаққа жайып «ұшақ» болады, «стюардесса» жолаушылардың дайындығын тексереді.
Жаттығу
Белгі берілгенде әуенмен жыланша жүгіріп, «ұшуға» дайындалады (залға сары мата төселеді).
«Ұшақ шөл далаға қонды. Міне, Сахараға да келдік. Қандай шексіз, кең дала!»
Шөл өсімдіктері: суды үнемдеу өнері
«Қайсысы артық?» тапсырмасы
Тәрбиеші өсімдіктерді атайды: қазжуа, жантақ, таспашөп, қоға, қамыс. Балалар қоға мен қамыстың артық екенін табады, өйткені олар су жағасында өседі.
Немен ерекшеленеді?
Жапырақтары жіңішке, кейбірінде мүлде болмайды немесе қылқан тәрізді келеді.
Неге бұлай?
Суды ұзақ сақтап, ылғалдың булануын азайту үшін. Сонымен қатар, өсімдіктер сусымалы құмды тоқтатуға көмектеседі.
Сексеуіл — шөлдің мықты ағашы
Тәрбиеші ағаштарды атайды: қарағай, аққайың, шырша, сексеуіл. Балалар шөлде өсетіні — сексеуіл екенін айтады.
Пішіні
Бұталары аз, діні қисық, әрі тығыз.
Суды қайдан алады?
Тамыры 20–30 метрге дейін тереңдеп, суды төменнен тартады.
Пайдасы
Отын ретінде қолданылады: өте жақсы жанады.
Құммен жүру қиын: балалар сап түзеп, тізені жоғары көтере жүріп өтеді.
Шөл құстары: төзімді тіршілік
Бақылау және сұрақтар
- Бұлдырық су ішу үшін алысқа ұшып бара алады.
- Дуадақ қорек талғамайды: өсімдіктермен, кесірткелермен, кемірушілермен қоректенеді.
- Шөлге төзімді, жыл құсы: Қазақстанға ақпанда ұшып келіп, қазанда қайтады.
Құм қатты ысығанда балалар аяқтың ұшымен және өкшемен кезектестіріп жүріп көреді.
Түйе: шөлдің сенімді серігі
Демалыс сәті
Балалар «түйені көріп», жайғасып отырады. Шөлдегенді басу үшін жол азықтарын алып, тынығады.
Неге түйе шөлге төзімді?
Ол адамдарға шөл далада жүруге көмектесетін мықты жануар.
Ыстық құм күйдірмей ме?
Табаны мүйізденген, қалың тері ыстықтан да, өткір заттардан да қорғайды. Тізесінде де қалың тері бар.
Бейімделу құпиялары
Дене жамылғысы
Ұзын, қалың жүні күннің ыстығынан қорғайды.
Өркеш
Өркеште май қоры жиналады, ол бірте-бірте энергия мен суға айналады.
Мұрын жолы
Ұзын мұрын жолдары ылғалды ұстап қалып, судың көп буланып кетпеуіне көмектеседі.
Шөл жануарлары: әрқайсысының өз «ережесі» бар
«Артығын тап» тапсырмасы
Жануарлар: қосаяқ, кесіртке, таутеке, тасбақа. Артық — таутеке, себебі ол таулы жерде тіршілік етеді.
Тасбақа — шөлдің «қожайыны»
Тасбақаның денесі сауытпен қапталған. Екі түрі жиі аталады: дала тасбақасы және батпақ тасбақасы.
Дала тасбақасы
Өсімдіктермен қоректенеді, қыста 7–8 айға дейін ұйқыға кетеді.
Батпақ тасбақасы
Өзен-көл маңында кездеседі; балықтармен және өсімдіктермен қоректенеді, қыста аз ұйықтайды.
Кесіртке қайда мекендейді?
Сусыз шөлде ескі інді кеңейтіп, соны паналайды. Зиянды жәндіктермен қоректенеді. Үлкен кесірткені кейде «кесел» немесе «шөл айдаһары» деп те атайды.
Қосаяқ және ауа райын болжау
Қосаяқ ін қазып мекендейді. Кейде топырақты әр жерге үйіп қояды — бұл жауын-шашын молайып, егін бітік болады деген белгі ретінде айтылады. Ал құмды жолда білезік тәрізді үйсе — қыс суық болады деп жорамалдайды.
Қимылды ойын: «Тастардан секіріп өтейік» — балалар қосаяқ сияқты секіріп, кедергіден өтеді.
«Мини шөл»: екі тәжірибе
Тәжірибе №1: Құм төбелері қалай пайда болады?
Түтікше арқылы құмды үрлейміз. Құм қозғалып, төбешіктер пайда болады. Демек, құм төбелерін жел қалыптастырады. Жел жасаған үлкен құм төбелері бархан немесе шағыл деп аталады.
Тәжірибе №2: Шөлде жол салу неге қиын?
Таяқшаны құмның үстіне қойып, түтікшемен үрлейміз. Біраздан соң таяқшаны құм басып қалады, өйткені құм үнемі қозғалып, көшіп отырады. Сондықтан шөлде тас жол немесе темір жол салу өте күрделі.
Қорытынды және кері байланыс
Шөл далада да өсімдіктер, жануарлар және құстар бар. Олар өз ортасына бейімделіп тіршілік етеді — бұл табиғаттың заңы.
«Балалар, сендерге шөл дала ұнады ма? Ендеше ұшаққа отырып, елімізге қайтайық». Балалар әуенмен жыланша жүгіріп, топқа оралады.
Материал мектепке дейінгі ұйымға арналған танымдық-қимылды іс-әрекет үлгісі ретінде өңделіп берілді.