Абайдың қандай өлеңдерін оқыдыңдар
Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы
Мақсаты
- Білімділік: Абайдың өмірі мен шығармашылығына қысқаша шолу жасау; өлеңнің мазмұны мен идеясын меңгерту; эстетикалық танымды оятып, әдеби-теориялық ұғымдарды түсіндіру.
- Дамытушылық: Сөйлеу және тыңдау мәдениетін, өлеңді мәнерлеп оқу дағдыларын жетілдіру.
- Тәрбиелік: Эстетикалық әрі экологиялық тәрбие беру; құсбегілік пен саятшылық өнеріне баулу.
Түрі, әдісі, байланысы
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ.
- Сабақ әдісі
- Түсіндірмелі оқу, сұрақ-жауап.
- Пәнаралық байланыс
- Биология пәні, халықтық салт-дәстүр.
- Көрнекілігі
- Интерактивті тақта, слайдтар (портрет, пікірлер, аңға шығатын құстар, сөздік жұмысы).
Абай туралы ойлар: қысқа дәйексөздер
«Абай бұл күнде қазақ халқының мәдениет тарихындағы ұлы мұнарадай қадірлі классик болуымен қатар, бүкіл Одақ көлеміндегі қадірі асқан ұлы классиктің бірі болып бағаланады».
«Абай — қазақ халқының рухани қазынасына өлшеусіз үлес қосқан ғұлама ғана емес, сонымен қатар қазақ халқының ел болуына ұлан-ғайыр еңбек еткен данагер».
«Абайдың өмірді аңсаған, өмірді баяндаған поэзиясы, бойды баурайтын адамгершілік лирикасы, табиғат, жыл мезгілі, сұлу қыз, құс салу, ат, достық пен махаббат туралы тамаша өлеңдері — эстетикалық ләззаттың сарқылмас бұлағы».
Жаңа сабаққа кіріспе: Абай несімен ұлық?
Сабақ Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылық қызметіне, әдебиет тарихындағы орнына қысқаша шолу жасаудан басталады. Оқушылар бұрын өткен тақырыптарды еске түсіріп, жетекші сұрақтар арқылы ойларын жинақтайды, өлеңдерден үзінділерді жатқа айтады.
Ойқозғау сұрақтары
- Абайдың қандай өлеңдерін оқыдыңдар?
- Табиғат лирикасына қатысты қандай шығармаларын білесіңдер?
- Өнер-білімге үндейтін өлеңдері лириканың қай түріне жатады?
Абай — ХІХ ғасырдың ұлы ақыны, ойшыл қоғам қайраткері, қазақ ағартушыларының бірі. Ол өз заманының батыл сыншысы болып, надандыққа, жағымпаздыққа, әділетсіздікке қарсы тұрды. Сонымен бірге Абай — зор ақындық дарын иесі, әнші, сазгер, суреткер. Ол өнер мен білімді азамат болудың өмірлік тірегі екенін дәлелдеп, эстетикалық тәрбиеге айрықша мән берді.
«Өнерді тану — өмірді тану» қағидасы Абайдың дүниетанымында айқын көрінеді: ол өзі өмір сүрген дәуірдің бел-белестерін көркем суреттеп, поэзияны әсемдіктің мөлдір бұлағына айналдырды. Сол поэзияның жарқын үлгісінің бірі — аңшылық өнеріне арналған «Қансонарда бүркітші шығады аңға» өлеңі.
Саятшылық әлемі: құсбегілік, дәстүр, дайындық
Сабақ барысында оқушылар аңшылыққа байланысты жануарлар мен құстарды атайды және «аңшы болу үшін не қажет?» деген сұрақты талдайды. Саятшылық — сұңқар мен қаршығаға, үйрек пен қаз алдыру; түлкі мен қасқырды бүркітке алдыру сияқты тәсілдер арқылы көрінетін ұлттық өнер әрі кәсіп.
Құсбегілік туралы
- Құсбегі — қыранды түрге, топқа айыра білетін адам.
- Құсбегілік — атадан балаға мұра болып жалғасқан дәстүр.
- Жиын-тойларда құсбегілер өнер сайыстырған.
- Бүркіттің мекені көбіне таулы өңір; құсбегілер оны ой құсы, қыр құсы, таулы жердің құсы деп бөледі.
Құрал-жабдық және мезгіл
- Бүркітті қолға үйретудің шарттарының бірі — қажетті мүліктің дұрыс жасалуы.
- Негізгі атаулар: томаға, тұғыр, балақ-бау, биялай.
- Саятшылық — сыншылдыққа тәрбиелейтін серілік кәсіп әрі спорт өнері.
- Құсты аңға салуға ең қолайлы уақыт — күз бен қыс; ал ең қолайлы мезгіл — қансонар.
Неге «қансонар» маңызды?
Қансонар — қар жаңа жауып, із анық көрінетін уақыт. Сондықтан аңшылар дәл осы мезгілді күтіп, аңды ізбен оңай табуға тырысады. «Енді мұндай қансонар күнде қайдан табылар» деген мақал да осы ұғыммен байланысты.
Өлеңді оқу және сөздік жұмысы
Мәнерлеп оқу
Оқушылар өлеңді мәнерлеп оқып, негізгі көңіл күйді, динамиканы және суреттелетін көріністерді дауыс ырғағы арқылы жеткізуге назар аударады.
Сөздік (түсіндірме)
- Қансонар
- Алғаш қар жауғаннан кейін аңды ізімен аңдуға қолайлы мезгіл.
- Ғанибет
- Қызық, тамаша көңіл көтеру.
- Аңдағанда
- Түлкінің ізіне түскенде, аңды ізбен қуғанда.
- Томаға
- Бүркіттің басына кигізілетін қабы.
- Қырымнан
- Алыстан.
- «Қырық пышақпен қыжыңдап»
- Түлкінің айбат шегіп, тісін қайрап қорғануы (астарлы бейнелеу).
- Сегіз найза
- Бүркіттің найзадай үшкір тырнақтары.
- Қаса
- Айрықша сұлу.
- Үйірімен үш тоғыз
- «Олжалы бола берсін, бүркіті ала берсін» деген тілек мәні.
- Бақпасаң
- Қарамасаң, мән бермесең.
- Көлеңкесі
- Суреті, елесі, бейнесі.
- Көкейіңе
- Көңіліңе, ойыңа.
- Тұрғышылар
- Бүркітшіні биік жерде ұстап тұрушылар.
- Қағушылар
- Аң жүретін жерді тінтіп, сүзіп қараушылар.
- Ізшілер
- Аңның ізіне түсіп, бойын көрушілер.
- Тосқауылшылар
- Қашқан аңды іннен, қырымнан не таулы жерден қайтару үшін жолын тосушылар.
- Бақыршылар
- Қоста қалып, ас әзірлейтін, аң соятын адамдар.
Өлең мазмұны: қара сөзбен түсіндіру
Қыс мезгілі. Қансонарда түлкінің ізі анық көрінеді, сондықтан оны табу жеңілдейді. Аңшының аты жараулы, жолдастары ширақ әрі тату, киімі ықшам. Із кесу үшін топ «тұрғышылар», «қағушылар», «ізшілер», «тосқауылшылар», «бақыршылар» болып бөлінеді.
Қағушы ізді кесіп келіп, дабылды қамшысын сабымен соғып белгі береді. Тау басындағы бүркітші аңды көрген сәтте бүркіттің томағасын сыпырады. Томағасы алынған қыран бірден көкке шырқай көтеріліп, төмен ұшса түлкінің құтылып кетуі мүмкін болғандықтан, жоғарыдан құлдилап түсуге ыңғайланады.
Бүркіт төніп келе жатқанда түлкі айбат шегіп, аузын ашып, тісін қайрап қарсы тұрады. Ол — осал жау емес; бейнелі тілмен айтқанда, «қырық пышақ» тісі бар. Қыран «сегіз найза» тырнағын жазып жіберіп, түлкіге түйіліп түседі. Екі «тағы» жеке батырлардай айқасады.
Аппақ қар үстіндегі қара бүркіт пен қызыл түлкінің арпалысы көз алдына ерекше сурет болып келеді: айдаладағы қимыл — қас сұлудың шашын көтеріп, таратып жібергендей әсер қалдырады. Ақыры түлкі алынады. Олжаға құс та, иесі де мәз; аңшы алғашқы олжасын жолдастарына тартып, қуанышты бөліседі. Табыс артқан сайын құмар күшейіп, аң аулаудың қызығы үдей түседі.
Талдау және бекіту: құрылым, идея, көркемдік
Бекіту сұрақтары
- Өлеңді неше бөлікке бөлуге болады?
- Әр бөлікке қандай атау қояр едіңдер?
Ұсынылатын бөлініс: 1) Бүркітші, 2) Бүркіттің түлкіні алуы, 3) Ақынның ойлары.
Өлең құрылысына қысқаша талдау
- Автор
- А. Құнанбаев
- Тақырып
- Аңшылық, саятшылық өнер
- Идея
- Аңшылық өнерді дәріптеу, шеберлік пен серіліктің мәнін таныту
- Жанр
- Бейне өлең (көркем суретке құрылған лирика)
Қара өлең ұйқасы (кезекті ұйқас).
Композициялық жоспар (сатылай)
- Аңшыға не керек?
- Түлкі мен бүркіттің бірін-бірі байқауы
- Екі тағылықтың шайқасуы
- Арпалысты бейнелерге ұқсату
- Аңшының мақтанышы
- Өнерге берілген баға
- Аңшылық өнеріне қатысты кеңес
Көркемдік құралдар
- жақсы ат
- тату жолдас
- ықшам киім
- қанды көз құс
- қырық пышақ тіс
- алпыс екі айлалы түлкі
- жеке батыр шыққандай қан майданға
- қаса сұлу шомылғанға ұқсайды
- таудан жиде тергендей ала берсең
- ақ — қара
- көк — жер
Қорытындылау: үш бөлім бойынша ой түю
1) Бүркітші бейнесі
Тұрағұлдың естелігінде Абайдың жақсы атқа, қыран құсқа құмар болғаны айтылады. Ол бірнеше жыл бойы құсбегілер мен мергендердің салтанатын келістіріп, құс салдырған. Бұл дерек өлеңдегі бүркітші бейнесінің өмірлік негізін айқындай түседі.
Өлеңде табиғат аясындағы аңшылық кәсібі — іскер, епті ауыл адамының болмысымен сабақтасып беріледі: бүркіт қолда, тазы жанында, ықшам киім, жүйрік ат — бәрі де тәртіп пен жауапкершілікті танытады.
2) Бүркіттің түлкі алуы
Қыран мен түлкінің айқасы динамикаға толы: түлкі тісін сақылдатып айбат шеккенімен, қыранның шүйлігуінен құтыла алмайды. Бүркіт «найзадай» тырнағымен белден салып, ақ қарды қып-қызыл қанға бояйтын сәт — табиғаттағы күрестің қатал заңын көрсетеді.
Өлең жолдарынан үзінді (талдауға негіз)
Қыран құс көзі көріп самғағанда,
Қанды көз қайқаң қағып шықса аспанға.
Аузын ашып, қоқақтап, тісін қайрап,
Ол да талас қылады шыбын жанға.
Көктен қыран сорғалап құйылғанда,
Жарқ-жұрқ етіп екеуі айқасады,
Жеке батыр шыққандай қан майданға.
3) Ақынның ойлары және қуаныш психологиясы
Ақын аңшылықтағы қуанышты ауыл адамдарының ортақ сезімі ретінде береді: табыс — бір ғана олжа емес, еңбектің, ұйымшылдықтың, шеберліктің өтеуі. «Таудан жиде тергендей ала берсең» деген бейне қуаныштың артуын, қызықтың күшеюін аңғартады.
Абайдың ойы аңшылықты тек кәсіп ретінде емес, ұлттық өнер ретінде танытуға да бағытталады: «қосқан аты алдыда келсе, түсірген балуаны жықса, салған құсы алса, қосқан иті өзгеден озып барып ұстаса» — қазақ қуанышының бір сипаты.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- Өлеңді мәнерлеп оқу.
- Таңдаулы үзіндіні жатқа айтуға дайындалу.
Бағалау
Бағалау оқушылардың мәнерлеп оқу шеберлігіне, мазмұнды дәл түсіндіруіне, сұрақтарға жауап беруіне және талдау барысында көркемдік тәсілдерді дұрыс табуына сүйеніп жүргізіледі.