Ұлы Дала елінің дарабоздарыЖӘНІБЕК БАТЫРЖәнібек Тархан Қошқарұлы, Шақшақ Жәнібек - қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің қаһарманы
Жәнібек батыр (Жәнібек Тархан Қошқарұлы), ел аузында Шақшақ Жәнібек атанған тұлға — қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресіндегі ең көрнекті қаһармандардың бірі. Ол Орта жүз құрамындағы арғын тайпасынан шыққан.
Шығу тегі және ерте қалыптасуы
Батырдың атасы Шақшақ Аманжолұлы — Еңсегей бойлы Ер Есім атанған әйгілі Есім ханның қолбасшыларының бірі болған. Осы әскери дәстүр мен елдік жауапкершілік Жәнібектің болмысына ерте сіңді.
1710 жылы, он жеті жасында, Жәнібек Тәуке ханның қолымен бірге жауға аттанып, жекпе-жекте қалмақтың бас батырына қарсы шығып, оны өлтіргені айтылады. Бұл оқиға оның батырлық даңқын кеңге жайды.
Жоңғарға қарсы күрестегі қолбасшылық жолы
1717 жылы Аягөз маңындағы шайқаста 24 жасында қол бастап, ерлігімен көзге түсті. Кейін Абылай хан тұсында әскер бастап, ханның негізгі кеңесшілерінің біріне айналды; ел басқару ісіне де, мемлекетаралық қатынастарға да белсене араласты.
1723 жылдан бастап Жәнібек Тархан бір жағынан Кіші жүз жасақтарына жәрдем беріп, Еділ қалмақтарымен шайқастарға қатысса, екінші жағынан Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Райымбек, Өтеген батырлармен бірге оңтүстікте жоңғар шапқыншылығына қарсы тегеурінді тойтарыс ұйымдастырды.
1726: Бұланты бойындағы шешуші соққы
Ордабасыдағы ұйғарымнан кейін құрылған біріккен қазақ жасағы Сарысу өзенінің Бұланты саласы бойында жоңғарларға ойсырата соққы берді. Осы біріккен қолдың құрамында Орта жүз әскерлерінің ең ірі жасағын Жәнібек Тархан басқарған.
1732: Сан жағынан басым күшке қарсы
Жеті мың қолдық жоңғар әскері Орта жүзге шабуыл жасағанда, қазақ жасақтарына Жәнібек Тархан басшылық етті. Оның қолы сан жағынан басым басқыншыларға тойтарыс берді.
Абылай ханмен байланысы: аңыз бен тарихи жад
Ел жадында сақталған аңыз-әңгімелер бойынша, Төле бидің түйесін бағып жүрген Сабалақтың (болашақ Абылай ханның) Ташкентті билеген Уәли сұлтанның баласы екенін алғаш жария еткендердің бірі — Жәнібек Тархан. Абылай хан тағына отырған сәтте оған бата бергені де айтылады.
1740–1741 жылдары Жоңғар қоңтайшысының тұтқынындағы Абылайды құтқарып алуда Жәнібек Тархан ерекше мәмілегерлік шеберлік танытқан. Орынбор комиссиясының бастығы И. И. Неплюевпен арадағы қатынасты ұтымды пайдаланып, жоңғар қоңтайшысының арнаулы елшілігін шығаруға ықпал етті. Бұл іске Әбілмәмбет пен Әбілқайыр хандар да араласып, нәтижесінде Абылайды басқа адаммен аманатқа ауыстырып алған.
Ресеймен қатынастар және саяси күрес
Үздіксіз шапқыншылықтан әбден титықтаған қазақ елі Ресей патшалығынан көмек сұрауға мәжбүр болды. Қазақ даласының тұтастығы мен ел еркіндігі жолындағы Жәнібек Тарханның саяси күресінің елеулі белестері дәл осы кезеңде айқын көрінді.
Абылай хан да, Жәнібек Тархан да Ресейдің қазақ жеріне бекіністер салуына үзілді-кесілді қарсы болғанына қарамастан, 1740 жылы шекара комиссиясының бастығы В. А. Урусовпен қазақ-орыс сауда қатынасын орнатуға және саяси байланыстарды нығайтуға бағытталған келіссөздерге қатысты.
Ресей әкімшілігі Орта Азиядан Орынборға қатынап тұрған сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндетін Жәнібек Тарханға жүктеген. Кейін ол Абылай сұлтан, Әбілмәмбет хан, Қабанбай мен Бөгенбай батырлармен бірге Орта жүздің Ресей қол астына өтуін ресми тіркеген құжатқа қол қойды.
1743: Тархан атағының берілуі
1743 жылғы 11 шілдеде Ресей патшайымы Елизавета Петровнаның жарлығымен Қошқарұлы Жәнібекке Тархан атағы берілді. Орта жүз хандығының билігі Абылайдың қолына көшкеннен кейін Жәнібек Тарханның өкілдігі де арта түсті.
Тұлғалық болмысы және отбасы
Ш. Уәлихановтың пікірінше, Жәнібек Тархан көп тыңдап, аз сөйлейтін, ердің құнын екі ауыз сөзбен шеше алатын әділ де шешен адам болған.
Отбасы және ұрпақтары
- Үлкен бәйбішесі — Тұрсынбай датқаның қызы.
- Екінші әйелі — Әйтеке бидің қызы.
- Үшінші әйелі — қалмақ ханның қызы.
- Кіші әйелі — Қосым батырдың қызы.
Бұлардан тараған Дәуітбай, Жауғашар, Ақпанбет, Тоқпанбет, Деріпсалы, Тоқтамыс ұрпақтары қазіргі кезде негізінен Қостанай облысы Жангелдин ауданында тұрады.
Мұрасы: жерленуі, жырдағы бейнесі, ескерткіші
Жәнібек Тарханның мәйіті Түркістанға жеткізіліп, Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне жерленген.
Батыр есімі Бұқар жырау, Тәттіқара ақын, Абыз әулие жырларында кездеседі. Халық ақыны Иманжан Жылқайдаровтың бізге жеткен «Шақшақ Жәнібек батыр» жырында, сондай-ақ Көкбайдың «Абылай» дастанында Жәнібек Тарханның ер тұлғасы нанымды сомдалған.
1993 жылы Арқалық қаласында Жәнібек батырға ескерткіш орнатылды.
Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.