Наурыз күні - имандылық мереке
Әдістемелік жазба
Наурыз өлеңдері және салт өлеңдер: сабақ мазмұны мен ұлттық құндылық
Бұл материал қазақ әдебиеті сабақтарында тұрмыс-салт жырларын, оның ішінде наурыз өлеңдерін жүйелі түрде түсіндіруге, сондай-ақ салт-дәстүрге қатысты ұғымдарды әдеби мәтін арқылы меңгертуге арналған.
Сабақтың негізгі мақсаты
- Оқушыларды тұрмыс-салт жырларымен, соның ішінде наурыз өлеңдерінің түрлерімен таныстыру; білімдерін бір жүйеге келтіру және ұлттық сипатын ашу.
- Көркем әдебиетке қызығушылығын арттыру; сөздік қорын, логикалық ойлауын және дұрыс сөйлеу дағдыларын дамыту.
- Наурыз өлеңдері арқылы жақсылыққа, мейірімділікке баулу; ұлттық сананы қалыптастыру; табиғатты сүюге, аялауға тәрбиелеу.
Наурыз өлеңдері: мәні мен мазмұны
Наурыз мейрамы — өте ерте заманнан бері халықтар тойлап келе жатқан тұрмыстық мереке. Атауы парсы тіліндегі «нау» (жаңа) және «руз» (күн) сөздерінен тарайды, яғни «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді.
Бұл жөнінде халқымыздың кемеңгер тұлғалары — Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов, Ахмет Байтұрсынұлы — түрлі деректер жинап, жазып қалдырған. Күн мен түн теңеліп, табиғат түлейтін кезеңді қазақ елі «Ұлыстың ұлы күні» деп атаған.
Наурыздың басты идеялары
Жаңару мен өсу
Көктеммен бірге тіршілік жанданып, табиғат та, адам да жаңа кезеңге қадам басады.
Имандылық пен кешірім
Наурыз — татулықты күшейтіп, кешірім мен ізгілікті дәріптейтін мереке.
Еңбек пен береке
Егіншілік пен мал шаруашылығы жанданып, ырыс-несібе бастау алады.
Мейірім мен қайырым
Көмек көрсету, жақсы тілек айту, ортақ қуанышқа ұйысу алдыңғы орынға шығады.
Өлең жолдары (үзінді)
Қыс өтіп, қар кетіп,
Шырайлы жаз жетіп.
Шаруаның кенелген
Мейрамы ежелден.
Сабақ құрылымы: практикалық қадамдар
Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшімен сұхбат.
- Сабақтың жаратылыстану пәнімен байланысын атап өту.
Үй жұмысын пысықтау
- Ауыз әдебиеті және оның түрлері туралы сұрақ-жауап.
- Оқушы жауаптарын қорытындылап, жаңа тақырыпқа кіріспе жасау.
Жаңа тақырыпты меңгерту
Талқылау
Наурыз көже туралы сұрақ-жауап ұйымдастыру.
Шығармашылық
Наурыз, көктем туралы тақпақтар айтқызу.
Кітаппен жұмыс
Мәнерлеп оқу, мәтін мазмұнын талдау, «Наурыз» сөзінің мағынасын ашу.
Қорытынды: Наурыз туралы әңгімелей отырып, түркі халықтарының бұл мерекені қалай қарсы алатынын бейнематериал арқылы көрсету ұсынылады.
Бағалау
Қатысу белсенділігі, мәнерлеп оқу, жауаптың мазмұндылығы және пікір айту мәдениеті бойынша бағалау жүргізіледі.
Үй тапсырмасы
Наурыз мерекесіне арналған өлеңдерді жаттап келу.
Салт өлеңдер және салт-дәстүр: қысқаша түсіндірме
Салт өлеңдер — халықтың тұрмыс-тіршілігімен, әдет-ғұрпымен тығыз байланысты туындылар. Сабақтың мақсаты — оқушыға салт өлеңдерінің мәнін түсіндіру, ұлттық дәстүр туралы ұғымын кеңейту және көркем мәтін арқылы тілдік дағдыларын дамыту.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Салт өлеңдерінің маңызын түсіндіру, салт-дәстүр туралы әңгімелеу.
Дамытушылық
Оқу қызығушылығын арттыру, сөздік қорын молайту, дұрыс сөйлеуді жетілдіру.
Тәрбиелік
Ұлттық сананы қалыптастыру, салт-дәстүрді қадірлеуге тәрбиелеу.
Таңдамалы салт-дәстүрлер: мазмұндық шолу
Қыз көру
Қыз көру (кейде қыз таңдау деп те аталады) — салт бойынша белгілі кісілердің балалары немесе өнерпаз, сал-сері жігіттердің өзіне лайық жарды ел ішінен таңдауы. «Пәлен жерде жақсы қыз бар» дегенді естіген жігіттер өнерлі дос-жолдастарын ертіп, қыз ауылына барған.
Қазақтағы «Қызды кім көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген мақал мұндай сапарға жол ашқан. Жігіттерге тосқауыл қоюға ешкімнің қақысы болмаған, керісінше құрметпен қарсы алған. Бұл кезде ауылдың бойжеткен қыздары да белсенділік танытып, жігіттермен өнер сынасып, пікірін ашық айтқан. Кейде айтысқа да түсіп отырған.
Ұнатқан екі жас сөз байласып, кейін жігіт жағы құда жіберген. Дегенмен, қыз көру салты ел ішінде үнемі кең тарай бермеген: көбіне аты белгілі адамдардың балалары мен танымал жігіттерге ғана бұйырған.
Бата аяқ (сырға тағар)
Құда түсуге келісім жасалған соң, жігіттің әкесі қыз ауылына келіп бата аяқ өткізеді. Кей өңірде мұны сырға тағар деп те атайды. Осы кездесуде екі жақ тойдың мерзімі, кәде-жора, қалың мал жөнінде келіседі. Келісуді баталасу дейді.
Батаның түрлері
- Кесімді бата: мал мөлшері, той уақыты, шығын көлемі алдын ала белгіленеді.
- Кесімсіз бата: мал саны мен мүлік мөлшері нақты кесілмей, кейін жағдайға қарай анықталады.
Айтыс
Айтыс — әдеби жанр ғана емес, ертеден қалыптасқан халықтық дәстүрдің ірі түрі. Ойын-той, ас, қыз ұзату, келін түсіру секілді жиындарда жүйрік ат пен білекті балуанмен қатар айтыс ақындары да қатысып, мерекенің мәртебесін көтерген. Айтыстың талабы мен шарты бар, түрлері де көп. Ол ақынның талантын шыңдайтын үлкен өнер сайысы саналады.
Әмеңгерлік
Әмеңгерлік — бұрынғы салт бойынша күйеуі қайтыс болған әйелдің «ерден кетсе де, елден кетпек жоқ», «аға өлсе, іні мұра» деген қағидамен қайын ағасы немесе қайын інісінің біріне (өз таңдауы бойынша) тұрмысқа шығуы. Бұл салттың әлеуметтік мәні ретінде жесір мен баланың ру-елден ажырап қалмауы, қорғансыздық көрмеуі айтылған.
Бата беру және теріс бата
Бата — ақ тілеудің, ізгі ниеттің белгісі. Халық ең қадірлісін «ақ бата» деп қастерлейді. Бата түрлері ретінде жас талапкерге бата, дастарқан батасы, алғыс батасы, жаңа ай батасы, наурыз батасы аталады.
Теріс бата
Теріс бата — ата-ананың сенімді ақтамаған баласына қолын теріс жайып беретін, қарғыспен тең саналатын өте ауыр жаза түрі. Ел ішінде сирек қолданылған және «таңба» ретінде ұзақ ұмытылмаған.
Арыздасу
Арыздасу — дүниеден өтер сәті таяған адамның туған-туыс, бала-шағасымен соңғы рет тілдесіп, қоштасуы. Бұл кезде адам кешірім сұрап, өсиетін, арманын айтып, ел-жұртымен қош айтысады. Арыздасу — тірі адамның соңғы тілегі, ақырғы сөзі ретінде бағаланған.
Сүйінші
Сүйінші — қуанышты хабар жеткізген адамға үй иесінің ризашылық білдіруі. «Қалағаныңды ал» деп жол ұсыну немесе сыйлық беру — шынайы қуаныштың, құрметтің белгісі.
Тақырыппен үйлесетін өлең шумақтары
Көптен күткен күнге жеттік біз дағы,
Тәуелсіздік — ата-баба арманы.
Қандай елмін бүгін міне, көр мені,
Алаулайды, мүмкін емес сөнбегі.
Тойланып мың мереке, ұлыс күні,
Құйылған шаңырақтан ырыс нұры.
Халқымның бақыты үшін аз байлық па,
Тәуелсіз еліміздің тыныштығы.
Қорытынды және ұсыныс
Наурыз өлеңдері мен салт өлеңдер — ұлттық дүниетанымды, тіл мәдениетін және тәрбиелік құндылықтарды бір арнаға тоғыстыратын мазмұнды мұра. Сабақ барысында көрнекілік ретінде Наурыз туралы қысқаша мағлұмат, мерекеге байланысты суреттер, бейнематериалдар қолданылса, оқушының қабылдауы мен қызығушылығы арта түседі.