Қазақ халқының суырып салма ақыны, төкпе жырау атанған Мұрат Мөңкеұлы 1843 жылы Атырау облысы, Қызылқоға ауданында, Қарабау деген ауылда дүниеге келген
Мұрат Мөңкеұлы: суырып салма ақын, төкпе жырау
Қазақ халқының суырып салма ақыны, төкпе жырау атанған Мұрат Мөңкеұлы 1843 жылы Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жастайынан сөзге жүйрік, тілге орамды болған Мұраттың оқуға да, ақындыққа да құштарлығы ерте оянады.
Айтысқа бет бұруы және қалыптасуы
Ер жеткен шағында Мұрат айтыс өнеріне ден қойып, өз өңірінің даңқты ақындарының біріне айналады. Жас ақынның қызбалығы оны ойын-сауық кештеріне жиі жетелеп, талай айтыс додасына түсіп, жеңістерге жеткізген. Бұл жетістіктер оның атақ-абыройын арттырып, беделін нығайтты.
Назар аударатын тұс
Ақын айтыспен шектелмей, ой-өрісін кеңейту үшін ел мен жер тарихын, ру-тайпалардың шежіресін жинақтап, көрген-білгенін жадында сақтап отырған. Осы кезеңнен бастап ол қоғамдағы келеңсіз құбылыстарды өткір тілмен әшкерелеуге бет бұрады.
Отаршылдық дәуірдегі үн және халықты рухтандыру
Отаршылдық заманында қазақ жұрты қаналып, әбден қажыған тұста Мұрат Мөңкеұлы елдің жарасын жамап, қарапайым халықты өлең-жырларымен рухтандырды. Ол тәуелсіздікті аңсап, халықтың бүгіні мен кешегісін салыстыра жырлады, жұртты бірлікке шақырып, ел үшін күреске үндеді.
Бірлік идеясы
Халықты ұйыстыру, елдің намысын ояту, ортақ мүддеге жұмылдыру.
Өткір ұран
Батырларды қару алып, жаудың бетін қайтаруға шақыратын қайсар үн.
«Үш қиян» және заман зары
Түрлі саяси науқандар тұсында ақын зар заман ағымы аясында әр алуан толғаулар тудырды. Соның бірі — «Үш қиян». Бұл шығармада халықтың қара шаңырағы шайқалып, босағасы тарылып бара жатқаны айқын суреттеледі. Ақын адам пиғылының төмендеп, заманның азғанын ашына айтып, жүректе қалған мұңды дәл қазір болып жатқандай әсерлі жеткізеді.
Көшпенді елдің жазғы жайлауынан, қысқы қыстауынан айырылып, тығырыққа тірелуі; тұрмыс ахуалының күрт нашарлауы; ата-бабадан келе жатқан асыл мұраның быт-шыт болуы — ақын жырларындағы өзекті тақырыптардың бірі.
Мұрат ақынның заман шындығын зарлай жырлаған әдеби мұрасы «зар заман» деп аталды. Сондықтан да Мұрат Мөңкеұлы Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы секілді ақындармен қатар тұрып, XIX ғасырдың зар заман ақындарының бірі ретінде танылды.