Жігітке жеті

Мақсаты

Тәрбиелік бағыт

Қазақ халқының қанына сіңген ізгі адамгершілік қасиеттерінің салт-дәстүрмен сабақтастығын түсіндіру; халық әндері мен мақал-мәтелдерін үйрету.

Құндылық қалыптастыру

Имандылық, инабаттылық, ізеттілік қасиеттерін қалыптастыру және күнделікті мәдениетпен ұштастыру.

Көрнекілігі

Қазақ үйінің жасауы
Мақал-мәтелдер, даналардан қалған нақыл сөздер
Қолөнер бұйымдары
Ою-өрнек түрлері

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру
Мұғалімнің сөзі: халық педагогикасы
«Салт-дәстүрді білесің бе?» көрінісі
«Озған ел тарихын таспен жазады» (сұрақ-жауап)
Қорытынды

Кіріспе: халық педагогикасының өзегі

Қай заманда да адамзат алдындағы басты міндет — адал, білімді, еңбекқор ұрпақ тәрбиелеу. Бұл міндет әр халықтың салт-дәстүріне сай іске асады: ғасырлар бойы сыннан өтіп, сұрыпталған озық дәстүрлер жас ұрпақты тәрбиелеудің сенімді құралына айналған.

Бала тәрбиесі тек мектеп қабырғасымен шектелмейді. Ананың бесік жырынан бастап, адамның соңғы сапарына дейінгі көріп-білген әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері — дүниетанымды қалыптастыратын өмір сабақтары.

Салт-дәстүр — атадан балаға жалғасатын мол мұра. Әр ұлттың өзіне тән дәстүрлері бар, ал олардың қалыптасуы халықтың тұрмыс-тіршілігі мен өмір сүру жағдайларынан туындайды. Мысалы, жерлеу рәсімдерінің әр халықта түрлі болуы — қоғамдық болмыстың салтқа әсер ететінін көрсетеді. Сондықтан дәстүрдің «дұрыс-бұрысын» бір өлшеммен бағалау қиын; ең маңыздысы — оның тәрбиелік мәні.

Негізгі ой: халық тәрбиені баланың ана құрсағында жатқан кезінен бастайды. Үлкен аналардың түрлі ырым-тыйымдары — сол қамқорлықтың бір көрінісі.

Нәрестеге қатысты салттар

Шілдехана

Сәби дүниеге келгеннен кейін бір апта бойы ана мен баланы күтіп-баптап, көңілін көтеріп, дастархан жаю дәстүрі. Өңірге қарай әртүрлі өтеді. Кей жерде шілде суына шомылдырып, суға сыңғырлаған тиындар салып, балаға денсаулықпен бірге береке тілейді. Сол күні ананың әл жинап, шілде терін шығаруы да маңызды саналған.

Қырқынан шығару

Бөбек туғаннан кейін қырық күн өткен соң шашы мен тырнағы алғаш рет алынып, кейін бесікке салу рәсімі орындалады. Бұл кезең — ананың бой түзеп, денсаулығы қалыпқа келетін уақыт. Қырқына дейін ана мен балаға ерекше күтім қажет, ал кіндік шеше көмектесіп, тәжірибесімен демеу береді. Әдетте бұл дастарханға әйелдер ғана қатысады.

Ат қою (есімін атау)

Бұл рәсім көбіне ұлағатты, сыйлы адамға жүктеледі. Қазақ есімдерінің көп болуы — мәдени байлықтың белгісі. Кейде көз тимесін деген ниетпен де ат қойылған. Есім таңдалған соң, оны баланың құлағына үш рет сыбырлап айтады.

Бесікке салу

Бесікке салу — шағын той сипатында өтетін дәстүр. Қонақтар тарту-таралғы, шашу және жоралғыларын ала келеді. Бөлеуді көбіне тәжірибелі әже не ана атқарады.

Бесікті түбегімен, жабдығымен көбіне кіндік шеше әкеледі.
Бала шомылдырылады, рәсімге қатысты ыдыс-аяқ отырғандарға таратылады.
«Ит көйлек жүгірту» жасалады: тәтті-дәм салынған дорба баланың көйлегімен бірге иттің мойнына байланып, жүгіртіледі; қуып жеткен бала дорбаға ие болады.
«Тыштырма»: бесіктің түбегі орналасқан жақтан бұршақтай тоқаштар өткізілетін ырым.

Осы отырыста бесік жыры айтылады. Бесік жыры — баланың қиялын тербеп, ана мейірімін күшейтетін тәрбиелік жыр; мұндай жырларды балалардың да жаттап өскені құпталған.

Тұсау кесер

Бір жасқа толып, қаз-қаз басып жүре бастаған балаға арналған салтанат. Ниет — баланың қадамы құтты болып, өмір жолы ашық, жүрісі нық болсын деген тілек. Тұсауды ата-ананың қалауындағы адам кеседі. Баланы «Ақ жол болсын» деп ақ орамалдың үстімен, «Жұмсақ болсын» деп кілем үстімен жүргізу дәстүрі кездеседі. Тұсаукесер жырлары айтылады.

Тұсаукесер және бесік жыры (үзінді)

Қаз, қаз балам, қаз балам,

Қадамыңды жаз, балам.

Әнекей, ақ бесік,

Әлдиіме бақ бесік.

Шүмегіңді салайын,

Сылдырмағын тағайын.

Жібек көрпе жабайын,

Бауық барқыт пүліштей,

Балдақтарың күмістей.

Жабдығыңмен сыйлысың,

Жатса бөпем жайлысын.

Көсем сенен өседі,

Жайлы болсын төсегі.

Сахналық сәт: қазақ биі

Бұл бөлімде қыздар тобы қазақ биін орындайды. Би арқылы ұлттық мінез, әсемдік пен ырғақ мәдениеті таныстырылады.

Көріністер: әдеп, ырым және құрмет

1-көрініс: дастархан әдебі

Әже: «Ауылға қонақ келсе, ырыздығын ала келеді. Кәне, қазан көтеріңдер».

Келін: «Иә, ене, қазан көтеріп, әзірлігін де жасап қойғанбыз».

Қол жуғаннан кейін бір баланың қолын бірнеше рет сілкуіне әже тоқтау айтады: «Бұл — өз ырысыңды төккенің, суды айнала шашып, әдепсіздік көрсеткенің. Жаман ырымды бастама, ақылсыздықты жұрт алдына тастама».

2-көрініс: нанның қасиеті

Анасы дастархан жайып, шайға шақырады. Бір бала нанды бір қолымен үзіп, үгіндісін тастайды.

Ана: «Нанды бір қолмен үзу — киелі асты қорлаумен тең. Нанның уағын да тастама: обал болады. Бұрынғылар “жеп қойсаң, бай боласың” деп тыйыммен тәрбиелеген».

Немере: «Апа, кешіріңіз. Енді қайталамаймын. Асыңызға рақмет».

Анасы пышақ жүзінің шалқасынан жатқанын да ескертеді: «Бұлай қалдыру — кездейсоқ пәлеге ұрындырады. Жөндеп қойыңдар».

3-көрініс: домбыраға құрмет

Бір бала төрдегі домбыраны ат қылып мінеді. Оқушы оны тоқтатып: «Домбыра — қазақтың қасиетті мұрасы. Тарта алмасаң да, қадірлей біл. Өнерін қастерлемеген бала — халқының жанын түсінбеген адам; тамыры шабылған ағашпен тең. Мұны есте сақта», — дейді.

Кейін өнердің бір үлгісі орындалады: күй не ән арқылы домбыраның қадірі айқындалады.

Баланың ер жетуіне қатысты дәстүр

Баланы атқа мінгізу

Бала 4–6 жасқа келіп, буыны бекіп, ат үстінде өзін ұстай алатын деңгейге жеткенде атқа мінгізу салты жасалады. Мақсат — дені сау, шымыр, еңбекқор, төзімді ұрпақ тәрбиелеу. Балаға ер-тұрман сыйланып (ашамай, жандарба, тоқым, жүген, ноқта), атқа мінгізіліп, қуаныш той ретінде аталып өтеді. Бұл — ер баланың азаматтыққа қадам басуының белгісі саналған.

Сахналық бөлім

Ұлдар тобы «Қара жорға» биін орындайды. Бұл бөлім ұлттық қимыл, ырғақ және жігер мәдениетін көрсетеді.

Сұрақ-жауап: дәстүр мен таным

Танымдық бөлім сұрақ-жауап арқылы ұлттық ұғымдарды бекітуге бағытталған.

Ұғымдар мен салттар

Жеті күнді ата.: Бүгін, ертең, бүрсүгіні, арғы күн, ауыр күн, соңғы күн, азына.
Жеті қазына.: Ер жігіт, сұлу әйел, ақыл-білім, жүйрік ат, қыран бүркіт, берен мылтық, жүйрік тазы.
Ерулік ғұрпының мағынасы.: Ауыл ортасына жаңа үй көшіп келсе, бұрыннан отырған жұрт жаңа көршіге «ерулік» деп ас пісіріп, табақ тартады.
Киелі сандар.: 3, 5, 7, 9, 12, 30, 40 және т.б.
Бес қару.: Садақ, мылтық, найза, қылыш, айбалта.

Тағам, төрт түлік, ойын және тарих

Сүт тағамдары.: Сүт, қымыз, шұбат, құрткөже, ежігей, ірімшік, қатық, айран, май, қаймақ, сүзбе, құрт.
Төрт түліктің пірлері.: Шопан ата, Сексек ата, Қамбар ата, Ойсылқара, Зеңгібаба.
Ұлттық ойындар.: Аударыспақ, теңге алу, қыз қуу, арқан тартыс, көкпар, асық, тоғызқұмалақ.
Жарапазан қашан айтылады?: Рамазан айында, ораза кезінде.
Наурыз мейрамы қай жылдан бастап қайта тойланды?: 1988 жылы, 22 наурыздан бастап.

Мақал-мәтелді толықтыру

Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер.
Жігітке жеті өнер де аз.

Ән

«Дастархан» әні орындалады (Асылзада, Әлфия).

Қорытынды: тәрбиенің жалғасқан жолы

«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» дегендей, ата-бабамыз ұл-қызын жастайынан еңбекке, жауапкершілікке баулыған. Ер бала бес жасынан тай жалын тартып мінуге жараса, қолғанат саналған.

Халық ұғымында «жігітке жеті өнер де аз». Сондықтан ұлды төрт түлікті баптауға, жер бедерін, өсімдік түрлерін тануға, түнгі аспандағы жұлдызға қарап бағыт-бағдарды анықтауға, қоныс-суды дәл табуға үйреткен.

Әке баласына ақыл айтып, жауапкершілік жүктеп, ер жеткенде енші беріп, өз алдына шаңырақ көтеруге дайындаған. Ел қорғау — ер жігіттің міндеті деп танып, көкпар, бәйге, аударыспақ, теңге алу, күрес сияқты ойындар арқылы жігерін шыңдаған. Қару ұстау өнерін де (садақ, найза, сойыл т.б.) меңгерту — заманына сай дайындықтың бір бөлігі болған.