Денеңді таза ұста
Салауатты өмір салты: күнделікті әдеттерден басталатын үлкен өзгеріс
Салауатты өмір салтын ынталандыру — әрқайсымыздың дене тәрбиесімен айналысуымызға, дұрыс тамақтануымызға, есірткі, темекі, алкогольден бас тартуымызға, сондай-ақ тазалық пен санитариялық талаптарды сақтауға бағытталған кешенді ұстаным.
Салауаттану білімі мен тәрбиенің бірлескен жүйесі баланың денсаулығын сақтауға және нығайтуға көмектеседі. Сондықтан балалардың дені сау болып, сапалы білім алуы үшін бүгінгі заман талабына сай игі дәстүрлер мен пайдалы әдеттерді қалыптастырып, салауатты өмір сүрудің құндылығы мен қажеттілігін түсіндіру, оны іске асыру жолдарын көрсетіп, нақты шешім қабылдауға үйрету маңызды.
Ой түйін:
Бұл кеңестерді «денсаулықты сақтаудың толық құралы» деп қарастыруға болмайды. Дегенмен, оларды тұрақты орындау жас буынның тазалық сақтап, өз-өзіне күтім жасауына нақты негіз болады.
«Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол іздейік».
Денің сау болсын десең: күнделікті 22 ереже
Төмендегі қағидалар жеке гигиена, қауіпсіздік, ұйқы, тамақтану және қозғалыс мәдениетін қамтиды.
-
1) Бөлмеге таза ауа мен күн сәулесін кіргіз
Топқа (үйге) таза ауа молынан кірсін, күннің шуағы түсіп тұрсын. Таза ауа мен күн сәулесі сау болуға қажет екенін ұмытпа.
-
2) Күнделікті жуыну әдетін қалыптастыр
- Кемінде мойын, кеуде, арқаңды күнде салқын сумен жууға дағдылан.
- Аптасына бір рет жылы суға шомыл.
- Денеңді таза ұста.
-
3) Жазда шомылуды қауіпсіз орында
Маңызды ережелер
- Тамақтан кейін тоқ қарынға суға түспе.
- Қызып немесе терлеп тұрып суға түспе: алдымен тынығып, теріңді кептір.
- Шешінісімен басыңды сулап барып суға түс.
- Суға жүгіріп келіп секірме: бұл қауіпті.
- Судың ішінде қозғалыста бол; 10–20 минуттан артық тұрма.
- Дірілдей бастасаң, бірден судан шық.
Шомылғаннан кейін
- Денеңді әбден сүртіп құрғат, киініп алған соң жылығанша серуенде.
- Жылы, тұнық күнде денеңе аздап күн тигізіп, жел қақтыр.
- Әлсіз, толық айықпаған адам тек тұнық әрі жылы күні ғана суға түскені дұрыс.
- Жуыну терідегі кірді кетіріп, тесіктерді ашады әрі шынықтырады.
Ескерту: Өте ыстық су қанды тасытқыш болып, денені болбырлатып, нәзіктендіруі мүмкін. Жылы суға немесе моншаға түскеннен кейін денені біртіндеп салқындатқан дұрыс.
-
4) Іш киім мен жұмыс киімін уақтылы ауыстыр
- Қара жұмыс істесең, ауыстыратын екі киімің болсын.
- Күндіз кигеніңді түнге қарай іліп қой, түнгісін күндіз ауыстыр.
- Тер мен май киімге сіңіп, жағымсыз иіс пен тері ауруларына себеп болуы мүмкін.
-
5) Ауыз қуысы гигиенасын сақта
- Таңертең және кешке, сондай-ақ ішіп-жегеннен кейін аузыңды шай.
- Тамақтан кейін тісті тазала; ең болмағанда күнде кешке жатарда бір рет тазала.
- Тіс щеткасы тым қатты да, тым жұмсақ та болмасын.
- Металл тіс тазалағышты қолданба.
-
6) Таза ауада көбірек қимылда
Серуенде, ойна, жүгір — күнделікті белсенділік денсаулықтың тірегі.
-
7) Өте қалың киінбе
Басыңа жеңілдеу киім ки, мойныңды қысып тастама. Артық қымталу терлетіп, салқын тию қаупін арттырады.
-
8) Денені қыспайтын киім таңда
Тар киім, қатты белбеу, түрлі баулармен қысып байлау қан айналымы мен тыныс алуға кері әсер етуі мүмкін.
-
9) Аяқ киімің ыңғайлы болсын
Ұлтан табаныңа лайық болсын. Өкшесі жалпақ әрі аласа болғаны дұрыс. Биік өкше зиян.
-
10) Дымқыл киімді дереу ауыстыр
Киімің, әсіресе шұлығың суланса, бірден шешіп, құрғақ киім ки.
-
11) Бөгденің жеке заттарын қолданба
Әсіресе бет орамал, қол орамал, бас киім, іш киім сияқты жеке заттарды алмастырма.
-
12) Тамақты мөлшермен ішіп-же
- Артық жеуден сақтан.
- Бұзылған, иістенген, шала піскен тағамнан аулақ бол.
- Тәттіні шамадан тыс тұтынба; баланы да тәттіге үйретпе.
- Күніне 3 мезгілден артық тамақтанбауға тырыс; уақытынан тыс асқа әуестенбе.
- Тұзды, ащыны, тітіркендіргіш дәмдеуіштерді мөлшермен қолдан.
-
13) Шай мен кофені қою ішпе
Сұйықтау етіп іш, ал ұйықтар алдында мүлде ішпеуге тырыс.
-
14) Тамақ алдында қолыңды жу
Тамақты қолмен жесең, қолыңды сабындап мұқият жу.
-
15) Ауру адаммен ортақ ыдыс қолданба
Саулығы күмәнді адаммен табақтас болма. Ешкімнің сарқытын ішіп-жеме.
-
16) Ас ішетін құралдарды таза ұста
Аяқ-табақ, қасық, пышақ, шанышқы таза болсын. Мүмкін болса, өзіңе жеке болғаны дұрыс.
-
17) Өзгенің ыдысын алдымен залалсыздандыр
Жуылмай тұрып пайдаланылған ыдыстарды таза ыдыспен араластырмай, ыстық суға қайнатып ал.
-
18) Ерте жат, ерте тұр
Оянған соң төсекте ұзақ жатып алма: бойды еріншектік басып, күндік іске ынта төмендейді.
-
19) Ұйқы алдында ауыр жұмыстан сақтан
Кешке өзіңді шектен тыс шаршатсаң, ұйқың бұзылып, толық тыныға алмайсың.
-
20) Ұйқы — күш жинаудың негізгі жолы
Ұйқы қуат береді. Түнде ұзақ отырып жасалған ауыр ми жұмысы ұйқыны бұзып, ұмытшақтықты күшейтуі мүмкін. Денсаулық үшін ерте жатып, ерте тұрған дұрыс.
-
21) Ұйқы ұзақтығы жасқа қарай өзгереді
Жас ерекшелігі Тәуліктік ұйқы Емшектегі бала 16–20 сағат 10–12 жас 9 сағат Бозбала шақ 8 сағат Ересек адам 6–7 сағат -
22) Жеке төсекте ұйықта
Еш уақытта біреумен қойындасып жатпа. Басқа адамның төсегін, жастығын, көрпесін, жаймасын қолданба.
Оянғаннан кейінгі қысқа жаттығулар (5–10 минут)
Таңертең бірден атып тұрып кетпей, 5 минуттай жай жатып, денені оятатын жеңіл қимылдар жасаңыз.
- Көзіңізді жұмып, бірнеше рет керіліп-созылыңыз; әр бұлшықеттің жұмысын сезініңіз.
- Бірнеше рет терең дем алыңыз: мұрынмен дем алғанда ішті көтеріп, дем шығарғанда ішті тартыңыз.
- Алақан мен аяқ ұшын айналдырыңыз.
- Көзіңізді қатты жұмып, бірден ашыңыз.
- Жаттығудан соң жақын адамдар, жылы орындар, жақсы дүниелер туралы ойлап, көңілді күйге келіңіз.
Балаларға арналған сергіту ойындары
«Шапалақ»
Балалар шеңберге тұрып, қолдарын созады. Тәрбиеші «Үш!» дегенде барлығы бір уақытта шапалақ соғады.
Әңгімелеу сұрақтары
- Көңіл-күйлерің қандай?
- Көңілді болғанда не істейміз?
- Ренжігенде ше? Қорыққанда? Қуанғанда? Таң қалғанда?
«Шапалақты тыңда»
Балалар шеңбермен жүреді. Жүргізуші:
- Бір рет шапалақтаса — бір аяқпен секіреді.
- Екі рет шапалақтаса — қолдарын екі жаққа созады.
- Үш рет шапалақтаса — жүруін жалғастырады.
«Қанша дыбыс?»
Жүргізуші қарындашпен үстелді бірнеше рет соғады. Балалар естіген дыбыстар санын саусақпен көрсетеді.
«Гүл» (қимылды елестету)
- Күн шықты — гүлдер жайлап ашылады (қолды жоғары созу).
- Жел соқты — гүлдер шайқалады (қолды жан-жаққа тербету).
- Жаңбыр жауды — гүлдер бүрісіп жабылады (тізеге отырып, бүрісу).
- Күн қайта шықты — гүлдер қайта ашылып, шеңберге жиналады.
Төсектегі ояту жаттығулары (балаларға)
«Кім әлі ұйқыда? Тұру керек. Асығыңдар жаттығуға» деген белгімен қысқа кешенді бастауға болады.
- Арқамен жатып, қолды жаныңа соз. Демді бірнеше секунд ұстап, еркін шығар.
- Арқамен жатып, қолды екі жаққа соз. Жұдырықты түйіп, қолды алға созып айқастыр. Босаңсы.
- Арқамен жатып, қолды бастың артына қой. Сол аяқ, оң аяқ кезекпен көтер; екеуін бірге көтеріп, жай түсір.
- Арқамен жатып, шынтаққа тіреліп иіл. Кеудені көтеріп, басты тік ұста (3–5 секунд).
- Ішпен жатып, қолды иыққа қой; аяқ тіреулі болсын.
- Ішпен жатып, шынтаққа тіреліп иіл; мойынды соз.
«Созылу»
Арқамен жатып, аяқ бірге, қол дене бойымен түзу. Жауырынды тік ұстап, баяу созыл.
Қимылды өлең-жаттығулар
«Қоңырау»
Қоңырау, қоңырау сылдырла, Ұл мен қызды оятып. Оянсаңдар егер де, Бір-біріңе күліңдер.
«Кемпірқосақ сал»
- Арқамен жатып, созыл.
- Оң аяқты көтеріп, ауада жарты шеңбер сыз.
- Дәл солай сол аяқпен қайтала.
Қандай ғажап керемет, Әсем есік ашылды. Түрлі-түсті бояулар, Аспанда жайылып шашылды.
«Найзағай»
- Арқамен жатып, аяқтарды кеудеге тарт.
- Қолмен құшақтап, «түзел» қалпын сақта.
Аспанда найзағай жарқырады, Балалар қорқып қашады.
«Қайық»
- Ішпен жат: қол иектің астында.
- Жартылай көтеріліп, еңкейіп-тербел.
Жерде бұлақ жүреді, Қағаздан қайық жасайық. Суға оны жіберіп, Қайықпен бірге жүзейік.
«Мысық» және «Оянайық бәріміз»
«Мысық»
Терезенің қасында, Орындықты тауып ап, Мысық ұйықтап жатады. Оян, қане, мысығым, Жаттығуды жасайық.
Қимыл: бір бүйірден екінші бүйірге аунау.
«Оянайық бәріміз» (нұсқау)
- Көздеріңді ашыңдар, кірпіктеріңді көтеріңдер.
- Беттеріңді жеңіл сипаңдар, бір-біріңе жымиыңдар.
- Бастарыңды оңға-солға бұрыңдар.
- Ауаны жұтыңдар да, жай шығарыңдар.
- Іштеріңді тартыңдар, кеуделеріңді алақанмен сипаңдар.
- Жұдырықты қысыңдар да, босатыңдар.
- Керіліңдер, созылыңдар — енді төсектен тұрыңдар.
Қысқа кешен: «Әтеш оянды»
Әтеш ұйықтап жатыр
Арқамен жатып, қол бастың жанында, аяқ бірге. Қол мен аяқты жоғары көтер.
Әтеш бидай іздейді
Отыру. Аяқты бірінің үстіне бірін қою.
- Басты оңға бұру
- Қалыпқа келу
- Басты солға бұру
- Қалыпқа келу
- Қайталау
Басты бұру
Төсекте отыру, қол белде. Басты оңға бұр — қалыпқа кел. Солға бұр — қалыпқа кел.
Алақаныңды көрсет
Қол иықта. Қолды алға созып, алақанды көрсет — қалыпқа кел. Қайталау.
«Мысық»: арқа қимылы
Төрт аяқтап тұрып, арқаны бірде бүгіп, бірде түзе.
Аяқ ұшымен тұру
Кереуеттің қасында тұрып, өкшені көтеріп-түсір.
Қорытынды қозғалыстар
- Бәріміз бірге еңкейейік.
- «Велосипед» қимылын жасайық.
- Бірге секірейік.
- Бірге созылайық.
- Бірге еңбектейік.
- Бірге тіземізді ұстайық.
- Бір орында секіру.
- Тыныс алу жаттығуы.