Қияда Биылғы жайлауға таласып жатқан ешкім жоқ
Биыл Қияда жайлауға таласқан жан жоқ: жұрттың малы азайған. Ел күземге қарай бет алған шақта, Ырсай, Жақып, Майбасар, Құнанбай ауылдарынан жиырма шақты ат жоғалады. Жоқшылар ұрының ізін таба алмайды. Көп өтпей Керейден де жылқы жоғалып, ел ішіндегі күдік қоюлана түседі.
Ұрлықтың ізі қайда апарды?
Ақыры ұрылардың ордасы Жігітектің Қаумен ауылы екені белгілі болады. Мұны алғаш Базаралы байқайды: таңсәріде ұйқысы қашып, сыртта жүргенде, бейтаныс аттарды ауылға айдап әкелген өз ағасы Балағазды және қасындағы Абылғазы мен Әділханды көреді. Базаралы ашуға булығып, болған жайды әкесі Қауменге жеткізеді.
Қаумен Балағазды шақыртады. Бірақ Базаралы шыдамай, ағасымен жағаласып қалады. Қаумен екеуін тоқтатып, Балағазға көшіп кетуді бұйырады.
Құнанбайдың тәсілі
Құнанбай: «Жаңа кесілген ет қайда болса, ұры да сол жақта», – деп, әр елге сыр бермейтін шал-кемпірлерді бақылауға жібереді. Көп өтпей Абылғазының үйінен еттің иісі шығып, күмән нақтыланады. Содан соң әлгі жігіттер көзден таса болып, тау ішін паналайды.
Ұрлықтың дабысы елге жайылған сайын бар салмақ Қарашаның және Қауменнің ауылдарына түседі.
Жаңа заң, жаңа тартыс
Осы тұста жаңа заң шығады: енді Тобықтыны старшын емес, үш болыс билейтін болады. Құнанбай сайлау алдында ел ішіндегі ұрлықты тоқтатуға бел байлайды. Алайда Балағаздар мал алуды доғармайды, Құнанбайдың шақыруына да көнбейді.
Абайдың келуі және болыстық мәселесі
Сайлау жақындағанда Құнанбай Жидебайдағы Абайды шақыртады. Абай әуелі әкесіне соқпай, ағасы Құдайбердіге кіріп өтеді. Құдайберді төсек тартып қалыпты. Ол Абайға Құнанбайдың болыс болуды ұсынып отырғанын айтады да, өз пікірін қосып, «болмағаның жөн» деген ишара білдіреді.
Абай сол түні Құдайбердінің балалары Шәке, Шұбар, Нұртазалармен бірге жатады. Ертеңіне Құнанбай болыстық туралы сөз қозғағанда, Абай: «ағаның орны бөлек», – деп, болыстыққа Тәкежанды ұсынады. Іште отырған Тәкежан бұл хабарға мәз болады. Араға он бес күн салып, Тәкежан болыс атанады.
Қуғын және сәтсіздік
Жаңа болыс қалаға барып, Семей уезінің ұлығы Тінібекпен көрісіп қайтады. Қайтарда Балағаздарды ұстауға бес адамнан құралған қарулы топ ертіп келеді. Тәкежан ауылдан тағы он бес жігіт қосып, Шыңғысқа бет алады.
Ұрыларға бұл жолы «оңай кез» сияқты көрінгенмен, Тәкежанның жігіттері іркіліп, ақыры аттарынан айырылып қалады. Құр қол қайтқысы келмеген Тәкежан ашуын ел ішіне бұрып, Қаумен мен Қараша ауылдарының ірі қарасын айдап әкетеді.
Абайдың араласуы
Тәкежанның бұл ісін естіген Абай Мұсақұлға жетеді. Ол жерде малын қайтармақ болып Базаралы да келген екен. Абайдың айтуымен Базаралы өз малын алып кетеді.
Бұдан кейін Тәкежан Балағаз бен Абылғазыларды елден қуғызу үшін Семейге қағаз жөнелтеді. Қағазды Жұмағұл, Қарпық және бір атшы жеткізуі тиіс болады.
Мұқыр жырасы: қағаздың жоғалуы
Семейге жақын Мұқыр жырасына келгенде, алдарынан бетін шүберекпен тұмшалаған үш жігіт шығады. Атшылардың бетін бұрып, бар қағазын тартып алады. Бұлар — Балағаздардың өзі еді. Енді ұрылар Найманға қарай ауып кетеді.
Түнгі аттану және ұсталу
Бұл хабар Құнанбайдың ашуын қоздырады. Ол бір түнде отыз шақты жігітке Ызғұттыны басшы етіп, ұрыларды ұстап әкелуге жібереді. Олар таң атпай Балағаздың қыстауына жетіп, ұйқы үстінде ұстап алады.
Ұсталғандарды Мұсақұлға жеткізген бойда, Құнанбайдың бұйрығымен Тәкежан мен Майбасар сол түні-ақ Семейге алып кетеді. Бірақ Тәкежан ел ішінен ұрлыққа қатысы жоқ адамдарды да тізімге ілестіріп жіберген екен. Олардың ішінде Байдалы мен Базаралы да болады.
Сот, арыз және үкім
Байдалы Құнанбайға: «Өз бөлтірігін жейтін қасқыр елі» деп сәлем жолдапты. «Ұры болса да ағайын ғой» деген ниетпен Абай мен Ербол Балағаздарды ақтауға қалаға аттанады. Олар өз атынан арыз түсіріп, адвокат та жалдайды.
Адвокат — Петерборда оқыған Ақбас деген адам. Екеуінің ойы қабысып, жақын танысқа айналады. Бұл әрекет Байдалы мен Базаралыларды аман алып қалса да, Балағаздарды құтқара алмайды: оларды Үркітке жер аударатын болады.
Ақбастың сөзі және Абайдың жолы
Сот ісі біткен соң, Абай Ақбаспен қоштасады. Сонда Ақбас: «Әлі де оқимын десең, мен көмектесемін. Білім жарығына ұмтыл», – дейді.
Абай көңілі толып, Жидебайға қайтады. Сол жазда оның үшінші ұлы Әбдірахман дүниеге келген еді. Әкелік мейірімі енді ғана бой көтергенмен, ол көп бөгелмей, пұл қамдап, қайтадан қалаға бет алады.
Бірінші кітаптың соңы.