Дарынды оқушылармен жасалынатын жұмыс түрлері
Дарынды балалардың шығармашылық қабілетін дамыту мәселелері
Бүгінгі таңда «дарынды бала» ұғымы жиі қолданылады. Дарындылық — адамның табиғи бейімділігі мен еңбектенуі, шығармашылықпен жұмыс істеуі арқылы қалыптасатын қасиет. Оқушының дарындылығының дамуы, қабілетінің ашылуы көбіне мұғалімнің кәсіби біліктілігіне және тұлғалық қасиеттеріне тікелей байланысты.
Кең тараған қате түсінік
Көп жағдайда мұғалімдер арасында «дарынды оқушы — жақсы оқитын оқушы» деген пікір қалыптасқан. Ағылшын психологы П. Торранс зерттеулері бұл көзқарастың жиі кездесетінін көрсеткен.
Көбіне «ұнайтын» оқушылар
- оқуда қиындық тудырмайтын;
- тәртіпті, ұйымшыл;
- білімді, тұрақты;
- ұғымтал;
- өз ойын нақты әрі түсінікті жеткізетін.
Көбіне «ұнамайтын» оқушылар
- қисынсыз болып көрінетін сұрақ қоятын;
- тәуелсіз, өз жұмысымен көбірек айналысатын;
- түсініспеушілік тудыратын;
- қиялға бай;
- әр нәрсеге көзқарасы бөлек.
Торранс дәл осы ерекшеліктер шығармашылық дарындылықтың белгілері екенін және олардың тек үздік оқушылар арасында ғана емес, үлгерімі төмен оқушылардың арасында да кездесетінін айқындаған. Сондықтан мұғалімдер бұл нәтижені ескергені маңызды.
Негізгі мақсат және оған жету жолдары
Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық әрекетте өз қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Бұл мақсатқа оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушының танымдық белсенділігін дамыту арқылы қол жеткізіледі.
Дарынды оқушымен жұмыс жүйесінде мұғалімнің рөлі ерекше. Оқушының болашақтағы кәсіби бағыты, таңдаған мамандығына қатысты шешімдері көбіне мектептегі қолдауға және бағыт-бағдарға тәуелді. Сондықтан ұстаз тарапынан мейірім, кішіпейілділік, бала жанын нәзік түсіну сияқты қасиеттер қажет.
Ең маңызды міндет — бала бойындағы дарындылықты, ғылыми әлеуетті ашу, танымдық мүмкіндіктерін зерттеп, айқындау. Оқытудың түпкі нәтижесі — өз ойын дәлелдей алатын, жан-жақты білімді, білімін іске асыра алатын, азаматтық көзқарасы қалыптасқан, іскер әрі адамгершілігі жоғары тұлға тәрбиелеу.
Жүйелі жоспарлау: бағдарлама және жылдық жұмыс жоспары
Нәтижелі жұмыс үшін нақты жоба қажет: оқушының дарындылығын айқындау, шығармашылық қабілетін зерттеу және белгілі бір бағыт-бағдарлама бойынша тұрақты жұмыс жүргізу. Оқу жылының басында дарынды балаларға арналған тиімді жұмыс жоспарын құру маңызды.
Пән мұғалімдері үшін мақсаттар мен міндеттер
-
1
Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоциялық және әлеуметтік дамуының ерекшеліктерін, өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемдерін ескеру.
-
2
Жан-жақты ақпараттандыруды қамтамасыз ету.
-
3
Коммуникативтік бейімдеуге жағдай жасау.
-
4
Шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына және ортада өзін көрсете білуіне қолдау көрсету.
Мектеп ұстаздары қолданатын жұмыс түрлері
-
1
Икемді әрі ұтқыр оқу жоспарын құру.
-
2
Жекелеген пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау (жылдамдату/тереңдету).
-
3
Оқушының өз жұмысын жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету.
-
4
Оқушының қызығушылығына сай жеке оқу траекториясын құру.
Ұйымдастыруда назар аударатын басым бағыттар
-
1
Сабақ барысында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау және талдау жұмыстарын жүйелі жүргізу.
-
2
Дарынды оқушылардың білім деңгейін және өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер арқылы тұрақты бақылап отыру.
-
3
Сабақтан тыс жұмыстарды (пәндік олимпиада, ғылыми конференция, интеллектуалдық турнир, шығармашылық байқау) жыл бойы жоспарлы түрде ұйымдастыру.
Дарынды оқушылармен жүргізілетін нақты жұмыстар
-
01
Баланың қызығушылығы мен табиғатына сай ғылыми жұмысқа баулу.
-
02
Пәндік олимпиадаларға мақсатты даярлау.
-
03
Дебаттарға, пікірсайысқа және интеллектуалдық ойындарға дайындау.
-
04
Мектептің ғылыми қоғамы аясында үйірме жұмысын ұйымдастыру.
Ғылыми жоба және жобалау технологиясы
Оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмысын ұйымдастыру мақсатты әрі жүйелі түрде бағытталуы тиіс. Сондықтан ғылыми жоба технологиясының тиімділігі күннен-күнге артып келеді.
Негізгі мақсат
Оқушының қызығушылық ынтасын дамыту, өз бетімен жұмыс арқылы білімін тереңдету, ақпараттық бағдарлау біліктілігін қалыптастыру және сыни ойлауын жетілдіру. Бұл дағдылар оқушыны әртүрлі жағдаяттарда, әртүрлі қоғамдық ортада өзін көрсете білуге бейімдейді.
Егер оқушы ғылыми жоба тақырыбын дұрыс таңдап, оны сауатты жоспарлап және тиянақты орындай алса, ол болашаққа жақсы бейімделген тұлға болып қалыптасады: қиын жағдайда шешім қабылдайды, адамдармен тіл табысады, әр ортада дұрыс бағыт-бағдар ұсына алады.
Ғылыми жұмыстың тиімділігі — көріп, естіп, есте сақтаумен шектелмей, оқушыны ізденіске, іскерлікке, танымдық ынтаға, шығармашылық қабілетті жетілдіруге және түрлі мәселелерді шешуге жетелеуінде.
Пәндік олимпиадалардың мәні
Пәндік олимпиадалардың негізгі мақсаттары мен міндеттері: педагогтердің ғылыми-әдістемелік деңгейін айқындау, кәсіби және ақпараттық құзыреттілігін арттыру, сондай-ақ дарынды оқушының қызықтырған пәні бойынша шығармашылық белсенділігін ынталандыру және ғылыми білімді насихаттау.
Дебат пен пікірсайыстың мақсаты
Қазіргі кезде қарқынды дамып келе жатқан дебаттар мен пікірсайыстардың мақсаты — қоғамдағы өзекті мәселелерді ғылыми тұрғыдан талдап, ашық пікірталас алаңында талқылау арқылы оқушылардың шығармашылық және қоғамдық белсенділігін арттыру; жастардың ғылымға қызығушылығын оятып, мемлекетшілдік сананы дамыту.
Қолдау және кездесетін қиындықтар
Дарынды баланың қабілетін дамыту үшін білім беру үдерісінде де, тәрбие жұмыстары аясында да тұрақты қолдау қажет. Бұл ең алдымен дарынды баланы анықтау және оған дұрыс бағыт-бағдар беру жолдарының нақтылануынан басталады.
Жиі кездесетін проблемалар
- әлеуметтік жағдайдың әсері;
- жаңадан келген оқушының ортаға бейімделе алмауы;
- жасөспірімдік өтпелі кезеңнің күрделілігі;
- оқуда күткен нәтижеге жете алмауы;
- ұяңдық;
- психофизиологиялық себептер.
Осындай қиындықтарды еңсеруде ата-ана, сынып жетекшісі, пән мұғалімдері және мектеп әкімшілігінің тығыз байланысы шешуші рөл атқарады.