Ертегілердің балабақшаның жоғарғы топ тәрбиеленушілерімен өткізілетін сабақтарда қолданылу аясы
Жоғарғы топ тәрбиеленушілерін жан-жақты дамытуда ертегінің маңызы
Педагогикалық ұстаным
«Ойын баланың алдынан өмір есігін ашып, оның шығармашылық қабілетін дамытады; ойынсыз ақыл-ойдың қалыптасуы мүмкін емес». — В. А. Сухомлинский
Қазіргі талап және мектепке дейінгі тәрбиенің өзектілігі
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына Жолдауында еліміздің дамуының жаңа кезеңіне арналған бағыт-бағдар айқындалды. Бұл міндеттер мектепке дейінгі ұйымдар алдында да үлкен жауапкершілік жүктейді: балабақша жасындағы балаларды жан-жақты дамыған тұлға ретінде қалыптастыру.
Заманауи талаптарды тиімді орындау үшін мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру мазмұнын түбегейлі жаңарту қажет. Үздіксіз тәрбиенің бастау бұлағы — мектепке дейінгі ұйымдар екені даусыз.
Бала тәрбиесі отбасынан басталғанымен, ғылыми негізделген әдіс-тәсілдер арқылы берілетін тәлім-тәрбие көбіне балабақшада жүйелі түрде жүзеге асады. Балабақшадағы тәрбие бала табиғатына терең әсер етіп, өмір бойына сақталатын ізгілікті із қалдырады. Сондықтан мектеп алды даярлық — үздіксіз білім беру жүйесіндегі аса маңызды әрі өзекті мәселе.
Ұлттық тәрбие және ауыз әдебиетінің рөлі
Балабақша жасындағы балаларды жан-жақты дамытуда ұлттық тәрбиенің орны ерекше. Қазақ халқы ерте заманнан-ақ бала тәрбиесіне бай тәжірибесі мен асыл қазынасын арқау етіп келген. Нәрестеге ат қою, бесікке салу, тұсау кесу сияқты дәстүрлердің барлығы — тәрбиенің тұтас жүйесі.
Бала өскен сайын оған ұлттық шежіре, шыққан тегі, даналық сөздердің мәні түсіндіріліп отырған. Осы тұста баланың ойлау, есту, сөйлеу, көру, есте сақтау қабілеттерін дамытуда халық ауыз әдебиеті үлгілерінің, соның ішінде ертегінің орны айрықша.
Неге дәл ертегі?
Тәрбие құралы
Ертегіні оқу арқылы балаларды адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеуге болады: жақсы мен жаманды ажыратып, мінез-құлыққа баға береді.
Танымдық даму
Әрбір ертегі арқылы баланың қызығушылығы артып, қабылдауы, ойлауы, сөйлеуі, есте сақтауы дамиды.
Дидактикалық тірек
Жоғарғы топтардағы сабақтарда ертегіні негізгі динамикалық қозғаушы күш ретінде — көрнекілік және тапсырма көзі ретінде қолдануға болады.
Жаңа технологиямен үйлесім
Дыбыстық жазбалар, мультимедиа, театрландыру сияқты тәсілдер ертегінің әсерін күшейтіп, оқу үдерісін жандандырады.
Пәнаралық байланыс: ертегіні әр сабақта қолдану
Ертегілерді барлық пәндерде орынды қолдану арқылы пәнаралық байланысты табиғи түрде жүзеге асыруға болады. Төменде жоғарғы топта кездесетін бірнеше тиімді үлгі берілген.
Көркем әдебиет + математика
«Жыл басына таласқан хайуанаттар» ертегісін көркем әдебиетте оқып, мазмұнын және негізгі ойын анықтаймыз. Ал математикада кейіпкерлерді пайдаланып көлемді салыстыруға болады: түйе мен тышқанды, қой мен сиырды салыстыру арқылы үлкен–кіші, биік–аласа ұғымдары қалыптасады.
Санау, салыстыру, «көп–аз» ұғымы
«Жеті лақ» ертегісінің сюжеті мен суреттері арқылы тура және кері санауға үйретуге болады. Сонымен бірге жағымды және жағымсыз кейіпкерлерді салыстыру тиімді:
- Қасқыр — нешеу? Біреу.
- Ешкі — нешеу? Біреу. Демек, екеуі тең.
- Лақтар — нешеу? Жетеу. Олар қасқыр мен ешкіден көп.
Осылайша суреттер арқылы көп және аз ұғымдарын бекітуге болады.
«Не артық?» ойыны (математика)
«Тырна мен түлкі» ертегісін оқығаннан кейін «Не артық?» ойынын ойнатуға болады: балалар кейіпкерлерді атап, үстелдегі суреттерден артық затты табады (мысалы, түлкі мен тырнаға қосымша аю суреті). Бұл тәсіл балалардың есте сақтауын, ойлауын және сөйлеуін дамытады.
Музыка сабағында ертегі мүмкіндігі
Ертегі кейіпкерлерін музыка сабағында қолдану балалардың есте сақтауын, естуін, дыбыстау және ырғақты сезіну қабілеттерін арттырады. Тәрбиеші ертегіні мәнерлеп оқумен қатар, дыбыстық жазбаларды да пайдалана алады: бұл балалардың дауыс ырғағын қайталауына және ритмді дәл сезінуіне көмектеседі.
Практикалық мысалдар
- «Қызыл телпек» ертегісін тыңдатып, кейіпкердің көңіл күйі мен қимыл-қозғалысына сай дыбыстауды, ноталық әуенді қайталау.
- «Не қалай дыбыстайды?» ойыны арқылы жануарлардың дыбысын салу: бұл дыбыстау аппаратының дұрыс қалыптасуына және тіл дамуына ықпал етеді.
- Музыкалық орталықтан «Қарға мен бұлбұл» сияқты мазмұнға сай үзінділер тыңдатып, распевка арқылы естуді дамыту.
Сабақты қорытындылауда балаларға жағымды дауысты құстың астына қызыл, жағымсыз кейіпкердің астына көк белгі қойғызу арқылы жылы және суық түстерді ажырату дағдысын да қалыптастыруға болады.
Бейнелеу, мүсіндеу және театрландыру
Ертегілер арқылы балалардың ой-өрісі дамып, бейнелеу іс-әрекетінде заттардың көлемін, сызық түрлерін және бояу ерекшеліктерін ажыратуға үйренеді. Геометриялық пішіндер арқылы кейіпкер құрастыру да тиімді әдіс.
Құрастыру және бояу
Қонжықты сопақ пішіндер мен қисық сызықтар арқылы, мысықты жарты дөңгелек пен кішкентай үшбұрыштар арқылы бейнелеу; жағымды кейіпкерді жылы түспен, жағымсыз кейіпкерді суық түспен беру.
Мүсіндеу және сахналау
Ермексаздан кейіпкерлерді жасап, жапсырмалау арқылы шағын театрландырылған көрініс дайындау — балалардың қиялын, қол моторикасын және тілін дамытады.
Көркем әдебиет және тіл дамыту: ертегінің өзегі
Көркем әдебиет және тіл дамыту сабақтарында ертегінің рөлі ерекше: тәрбиеші мәтінді оқып, мазмұнымен таныстырады, кейіпкерлерге мінездеме беруді, оқиға желісін құрастыруды үйретеді. Бұл балалардың шығармашылық қабілетін күшейтеді.
Ертегілердің негізгі түрлері
Дене шынықтыру сабағындағы ертегі элементтері
Ертегі кейіпкерлерінің қимыл-қозғалысын дене шынықтыру сабақтарына енгізу балалардың қызығушылығын арттырып, дене бітімінің дұрыс қалыптасуына ықпал етеді. Мысалы, ұйымдастыру бөлімінде қонжықтың жүрісін еліктету, эстафетада «аңдар керуенін» ұйымдастыру, сергіту сәтінде құстардың ұшуын және тербелісін көрсету сияқты тапсырмалар тиімді.
Қорытынды ой
Балабақшаның жоғарғы топ кезеңі — бала дамуының берік іргетасы қаланатын уақыт. Бұл кезеңде тәрбиешінің жұмысы жоспарлы, жүйелі әрі шығармашылыққа негізделуі тиіс. Қызығушылық пен ынтаны ояту арқылы зерттеушілік әрекет қалыптасады, ал ертегі — осы үдерісті жандандыратын қуатты құрал.
Әр пәнде сюжетті, көркем ертегі материалдарын орынды пайдалану арқылы ауыз әдебиетінің бала тәрбиесіндегі маңызды орны айқын көрінеді.
Автор туралы
Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Онды ауылы — «Құлыншақ» балабақшасының әдіскері: Гүлаш Бексейтова.