Кейде енесі өлген төлді басқа енеге немесе төлі өлген малды басқа төлді телиді

Ұлы Дала елі

Төрт түлігіміз сай болсын

Қазақ халқы малды топтап бағады және әр түліктің жүріс-тұрысы, күтімі, өнім алу тәсілі, тіпті құрал-жабдығына дейін өзіндік атаулармен жүйеленген. Бұл — тілдің байлығы ғана емес, көшпелі өмір салтының жинақталған тәжірибесі.

Мал топтары және байлау-жегу атаулары

Жылқы тобы — үйір
Түйе, сиыр тобы — табын
Қой-ешкі тобы — отар

Байлау-жегу құралдары

Түйе: мұрындық, бұйда
Жылқы: ноқта
Сиыр: басжіп
Қой-ешкі: көген

Жайғастыру, байлау тәсілдері

Түйені тіздейді.
Жылқыны матайды.

Жүн-қыл, түбіт алу: әр түлікке тән атаулар

Малдың жүнін, қылын, түбітін алу да түлікке қарай әртүрлі аталады:

Түйені жүндейді.
Жылқыны күзейді.
Қойды қырқады.

Ешкіні қырқады, түбітін тарайды.
Малдың балаларын жалпы төл дейді.

Буаздық мерзімі, төлдеу және телу

Буаздық (төл көтеру) мерзімі

Түйе: шамамен 12 ай
Жылқы: 10 ай
Сиыр: 9 ай
Қой-ешкі: 5 ай

Түйе көбіне екі жылда бір рет боталайды. Алғаш төлдейтін малды тұмса дейді.

Ірі мал (түйе, жылқы, сиыр) төлдейтін кезде төлін қызғанып, оңаша жерге барып төлдеуі мүмкін. Бұл құбылыс бошалау деп аталады.

Төлдеу атаулары

Түйе боталайды.
Жылқы құлындайды.
Сиыр бұзаулайды.
Қой қоздайды.
Ешкі лақтайды.

Төл саны және атаулары

Ірі мал көбіне бір төлдейді, қой-ешкі екі-үштен төлдеуі мүмкін.
Біреу — жалқы, екеу — егіз, үшеу — үшем, төртеу — төртем.
Кей өңірлік түсініктерде «үшеуден көп туса, көз тимесін» деген ырыммен біреуін құрбандыққа шалып, жерлейтін дәстүр болған.

Енесі өлген төлді басқа енеге, немесе төлі өлген малға басқа төлді телеу дәстүрі бар. Екі енені емген төл тел құлын, тел қозы, тел бұзау деп аталады.

Төлдемеген мал — қысыр, ал мүлде төлдемейтін мал — бедеу. Төлсіз сауылатын малды саулы дейді.

Сүт сауу, тынығу және өріс әдебі

Емшек саны

Түйе мен сиырда — төрт емшек.
Жылқыда және қой-ешкіде — екі емшек.

Сауудың қалыпы

Түйені — түрегеп сауып.
Биені — тізерлеп сауып.
Сиырды — оң жағынан отырып сауып.
Қой-ешкіні — арт жағынан сауып.

Сауып жатқан кезде жүріп кеткен бие исініп кетті дейді. Оны тоқтату үшін артқы екі аяғын мойнына керіп байлау тәсілі күделеу деп аталады.

Тынығу және өріс тәртібі

Мал тыныстағанда түйе шөгеді, басқа мал жатады.
Халық тәжірибесі бойынша малдың өрісін, тынысын, жусауын бұзуға болмайды.

Мұндай тәртіп бұзушылық қатты айыпталған: бұл — заң мен тәртіпке қайшы әрекет деп бағаланған.

Төрт түлік туралы таным: мінез-құлық, жау-жәндік, ырым

Күйі мен қимылына қатысты сөздер

Төл ауызданады, отығады.
Жылқы жусайды.
Қалған мал күйіс қайырады (күйсейді).
Жылқы, қой, түйе семіреді; қой шайлайды.

Жазғы жәндік «жаулары»

Түйенің жауы — маса, сона.
Жылқының жауы — бөгелек (жылқы бөгелектейді).
Сиырдікі — оқыра (сиыр оқыралайды).
Қой-ешкі шыбындайды.

Қазақ ұғымында төрт түлікке берілген бағалы тұжырым бар: «Түйе — салтанат, жылқы — мақтан, сиыр — қанағат, қой — қазына». Бұл — тіршіліктегі орнын дөп басқан әділ өлшем.

Ырым-тыйым және белгі

Белгіленген малдың басын бөтенге бермейді.
Мал төлдеп жатқан кезде мал бермейді.
Түнде мал санамайды.
Малды басқа теппейді, басынан ұрмайды.

Ен-таңба

Әр ру мен әр үйдің мал құлағына не мүйізіне салатын өз ен-таңбасы болады. Бұл — таным белгісі. Біреуге мал атаса, оған ен салдыру — сенім белгісі.

Көшу-қону және суат мәдениеті

Қазақ ауылы мал өсіру ыңғайына қарай жазда — жайлауға, күзде — күзекке, қыста — қыстауға көшкен.

Суару атаулары

Қыста мұзды ойып мал суарған орын — ойық.
Жазда мал су ішетін жер — суат.

Үйренген мал өз жайлауын, суатын іздейді. Ірі мал басқа жаққа сатылғанда немесе айдалғанда да, қашып шығып, жүздеген, мыңдаған шақырым жерден туып-өскен мекенін табатын жағдайлар кездескен. Мал өз иесін, қорасын, төлін таниды.

Күйлеу және ұрықтану атаулары

Үй және дала жан-жануарларының көктемгі күйлеуі мен ұрықтануына қатысты да көп атау бар:

Інген — қайиды

Бие — айғырдан шығады

Сиыр, қой, ешкі — қашады

Арқар, киік — маталады

Қасқыр, ит — ұйығады

Жолбарыс, мысық — мауығады

Арыстан, аю — айқасады

Құстар — шығылысады

Мал өнімдерін тұрмысқа жарату: шеберлік пен ұқыптылық

Мал шаруашылығының қыр-сырын меңгерген еңбекқор халқымыз мал өнімдерін тұрмыстың барлық саласына ұқыппен қолдана білді. Сүйек, мүйіз, жүн, тері — бәрі де кәдеге жарады.

Сүйек, мүйіз, жүн, қыл

Жылқы сүйегін өңдеп, қобди-сандықтардың бетін өрнектеген.
Күзелген жал-құйрықтан мықты арқан есілген.
Сиыр мүйізінен тарақ жасалған.
Қой жүнінен киіз, текемет басылып, кілем мен сырт киім тоқылған.
Түйе жүнінен тоқылған шекпен кәделі, қымбат киім саналған; шудасының емдік қасиеті де бағаланған.
Ешкінің қылы мен түбітінен бөкебай, күртеше, қолғап, шұлық сияқты әрі сәнді, әрі жылы бұйымдар тоқылған.

Тері өңдеу және былғары бұйымдар

Жылқы терісінен «жақы» деп аталатын тон тігілген: құлын жақы, тайжақы, құнан жақы.
Қадірлі адамдарға жақы кигізу — ерекше құрметтің белгісі болған.
Сиыр терісінен ер-тоқым, ат әбзелдері жасалып, оюланып, өрнектелген.
Қамшы өріліп, кісе белбеу жасалған; сәнді етік, кебіс тігілген.
Қой терісінен тон, тонша тігілген; жарғақ шалбар да осыдан жасалған.
Тері тулақ ретінде төсенішке, сондай-ақ диірменде пайдаланылып, «диірмен тері» деп аталған.

Қорытынды ой

Қасиетті төрт түлікке қатысты білім, тәрбие, тілдік қор, өнеге мен үлгі — өз алдына бір әлем. Сондықтан мал мәдениеті мен этнографиясы халықтың таным жүйесінде де маңызды қызмет атқарады.