Тау өзендері керісінше
Сабақтың мақсаты мен мазмұны
Бұл сабақ Қазақстанның ішкі сулары туралы білімді тереңдетуге бағытталған. Оқушылар өзен жүйелері мен өзен алаптары, өзен жүйесінің ерекшеліктері, су шығыны мен жылдық ағын, сондай-ақ өзендердің қоректенуі мен режимі туралы түсінік қалыптастырады. Сонымен қатар табиғи су қорларын қорғау мәдениетін дамыту көзделеді.
Сабақ түрі
Өткен материалды бекіту және жаңа тақырыпты меңгеру.
Көрнекілік пен ресурстар
Қазақстанның физикалық картасы, тақырыпқа қатысты суреттер мен бейнематериалдар, интернет ресурстары.
Ұйымдастыру және үй тапсырмасын тексеру
Сабақ басында оқушылармен амандасып, қатысымын тексеру және назарын жаңа тақырыпқа бағыттау жүргізіледі. Үй тапсырмасы «тез жауап» форматы арқылы қайталанады.
Тез жауап сұрақтары
- Қазақстан Республикасының жер көлемі.
- Мемлекеттік шекараның жалпы ұзындығы.
- Шығысындағы көрші мемлекет.
- Батыстағы ойпат.
- Ең биік шың.
- Ауа массаларын атау.
- Күн радиациясының түрлері.
- Қазақстанға қандай ауа массалары әсер етеді?
- Жауын-шашын ең мол түсетін аймақ.
- Уран қоры бойынша әлемдегі орны.
- Климат қалыптастырушы факторлар.
Қызығушылықты ояту: жұмбақтар
Су тақырыбына кіріспе ретінде оқушыларға жұмбақтар ұсынылады. Бұл бөлім ойлауды белсендіреді және жаңа материалға табиғи көпір жасайды.
Жұмбақ A
Жылт-жылт етеді, жылғадан өтеді.
Жұмбақ Ә
Қылышпен шауып, турай алмадым. Бір шайқап қалып, жинай алмадым.
Жұмбақ Б
Дәмі де, иісі де жоқ, пайдаланбас кісі жоқ.
Су туралы қызықты деректер
- Жер шарындағы ең жылы теңіз — Қызыл теңіз.
- Чилидегі Калама қаласында жаңбыр өте сирек жауады (кей деректерде мүлде жаумайды деп беріледі).
- Жер бетінің шамамен 70%-ын су алып жатыр, ал тұщы су үлесі өте аз.
- Жердің шамамен 10%-ын мұз жамылғысы құрайды.
- Мұздың тығыздығы кей материалдармен (мысалы, бетонмен) салыстыруға келетін мәндерге жуық деп айтылады.
- Ыстық судың кей жағдайларда суық суға қарағанда тығыздығы өзгеше болады (температураға байланысты).
- Сауд Арабиясында тұрақты ағатын өзендер жоқ.
- Оңтүстік Американың тек екі мемлекеті ғана мұхитпен шектеспейді.
- Мұхиттардан ең алыс жатқан нүктелердің бірі Қытай аумағында орналасқан.
- Судың құрамы сыртқы жағдайларға (орта, қоспалар) қарай өзгеріп отырады.
- Амазонка өзенінің 500-ден астам саласы бар.
- Қазақ ырымында түнде су алуға тыйым салынған; қажет жағдайда «Су атасы — Сүлейменнен» рұқсат сұрау дәстүрі кездеседі.
Дәстүрлі мәтін үлгісі
Су атасы — Сүлеймен, Айдыныңа тас аттым. Рұқсат ет балаңа Су алуға бола ма? Түн ұйқыңнан ояттым.
Өткенді еске түсіру: гидросфера
Жердің су қабығы — гидросфера. Ол мұхиттар мен теңіздерден бастап өзендер, көлдер, жер асты сулары, батпақтар, бөгендер және каналдарға дейінгі көптеген құрамдас бөліктерден тұрады.
Негізгі ұғым
Су — құрлықта сұйық, қатты және газ күйінде кездесетін, әрі күйін оңай өзгерте алатын бірегей минерал.
Қазақстан жер бедерінің алуан түрлілігіне байланысты ішкі сулары да сан алуан. Негізгі түрлері: өзендер, көлдер, жер асты сулары, мұздықтар, бөгендер, каналдар.
Жаңа тақырып: Қазақстанның ішкі сулары
Тақырыпты түсіндіруде Қазақстанның ірі өзендерінің картасы, фотоматериалдары және бейнероликтер пайдаланылады.
Өзен саны
Қазақстан аумағында 85 022 өзен бар.
Шағын өзендер
84 694 өзеннің ұзындығы шамамен 100 км-ге дейін.
Орташа және ірі
Орташа — 305 (шамамен 500 км-ге дейін), ірі — 23 (500–1000 км).
1000 км-ден асатын 7 өзен
Ертіс, Тобыл, Есіл, Жайық, Сырдария, Іле, Шу.
Өзен алаптары
Қазақстан өзендері негізінен Солтүстік Мұзды мұхит алабына және ішкі тұйық алаптарға жатады.
Солтүстік Мұзды мұхит алабы
Ертіс (оның салалары: Есіл, Тобыл).
Ішкі тұйық алаптар
- Каспий теңізі алабы: Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл, Сарыөзен, Қараөзен.
- Арал теңізі алабы: Сырдария, Арыс, Шу, Сарысу, Торғай, Ырғыз, Талас.
- Балқаш–Алакөл алабы: Қаратал, Лепсі, Ақсу, Іле, Тентек, Сарқан, Басқан.
Қазақстан өзендерінің ерекшеліктері
- Жасы әртүрлі: жазықтағы өзен жүйелері салыстырмалы түрде «ескі», даму сатысының соңғы кезеңіне жақын; бүйірлік шайылу күштірек, тереңдік шайылу баяуырақ.
- Тау өзендері: керісінше, арнасы терең ойылып, ағысы жылдам, шайылуы белсендірек.
Су шығыны
Өзеннің су қимасы арқылы белгілі бір уақыт ішінде (тәжірибеде көбіне 1 секундта) ағып өтетін су мөлшері. Сабақта бұл ұғымды жылдық көрсеткіштермен байланыстыра түсіндіруге болады.
Жылдық ағын
Өзен арқылы бір жылда ағып өтетін су көлемі (су шығынының уақыт бойынша жинақталған мәні).
Өзендердің қоректенуі мен режимі
Жазық өзендері
Негізінен қар және қар-жаңбыр суымен қоректенеді (мысалы, Есіл).
Тау өзендері
қар суы және мұздықтар арқылы қоректенеді (мысалы, Сырдария, Іле, Қаратал, Ертіс).
Жаңа сабақты бекіту: тапсырмалар
Географиялық номенклатура
- Картадағы сұрақ белгісімен көрсетілген нысандарды анықтау.
- Олардың атауын жазу.
«Өз орнын тап»
Өзендерді өз алаптарына дұрыс орналастыру:
Ойыл, Талас, Торғай, Сырдария, Сағыз, Жем, Жайық, Қаратал, Лепсі.
«Сандар сөйлейді» (өзен ұзындықтары)
Ертіс
1698 км
Жайық
1084 км
Есіл
1400 км
Тобыл
800 км
Іле
815 км
Шу
1186 км
Сергіту сәті
I топ
Су туралы мақал-мәтелдер айту.
II топ
Су туралы тыйым сөздер айту.
III топ
Су туралы өлеңдер оқу.
Білімді тексеру: тест
-
Қазақстанда қанша өзен бар?
- A) 85 000
- Б) 80 000
- В) 50 000
- Г) 40 000
-
1000 км-ден асатын өзен саны:
- A) 5
- Б) 7
- В) 9
- Г) 10
-
Қазақстан өзендері неше алапқа жатады?
- A) 5
- Б) 4
- В) 3
- Г) 2
-
Каспий теңізі алабына жататын өзендер:
- A) Жайық, Жем, Сағыз
- Ә) Қаратал, Лепсі, Ақсу
- Б) Шу, Сарысу, Торғай
- Г) Жайық, Шу, Лепсі
-
Жазықтардағы өзендер солтүстіктен оңтүстікке қарай:
- A) артады
- Ә) кемиді
- Б) өзгермейді
- Г) өзгереді
-
Өзеннің су қимасы арқылы 1 секунд ішінде ағып өтетін су мөлшері:
- A) жылдық ағын
- Ә) көп жылдық ағын
- Б) су шығыны
- Г) көп жылдық шығын
-
Қар және мұздықтармен қоректенетін өзендер:
- A) Іле, Қаратал, Ертіс
- Ә) Жем, Торғай, Сарысу
- Б) Ертіс, Торғай, Сарысу
- В) Жайық, Сағыз, Қаратал
-
Қазақстанның ішкі суларына жатады:
- A) өзен, көл, жер асты сулары, бөген, канал, мұздық
- Б) теңіз, өзен, көл, мұхит
- В) теңіз, өзен, көл, жер асты сулары
- Г) мұхит, көл, өзен
-
Қазақстандағы ең ұзын өзен:
- A) Есіл
- Б) Жайық
- В) Жем
- Г) Сырдария
-
Жергілікті жердегі ірі өзен:
- A) Есіл
- Б) Жайық
- В) Жем
- Г) Сырдария
Қорытынды, бағалау, үй тапсырмасы
- Қорытындылау: негізгі ұғымдарды (өзен алаптары, су шығыны, жылдық ағын, қоректену түрлері) жүйелеу.
- Бағалау: тапсырмалар мен тест нәтижелері бойынша.
- Үй тапсырмасы: қосымша дереккөздерден өзендер туралы мәліметтер қарап келу.