Балалардың музыкалық сезімін дамыту, алғырлыққа тәрбиелеу
Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні
Қазіргі кезде қазақтың қимыл-қозғалысқа, тапқырлыққа, ептілікке, төзімділікке, қиял ұшқырлығына және бірлескен әрекеттің үйлесіміне баулитын ұлттық ойындары тәрбие жүйесіне кеңінен енгізіліп келеді. Бұл ойындар тек дене шынықтыру құралы ғана емес, сонымен бірге жас ұрпақтың өз халқының өткен жолын, тарихын, тілін, әдет-ғұрпын тереңірек танып-білуіне ықпал ететін тиімді тәрбие тетігі.
Ұлттық ойындар баланы ұстамдылыққа, белгілі тәртіпті сақтауға үйретеді, өмірдегі жеке ерекшеліктерді күнделікті тәжірибемен ұштастырады. Халық педагогикасы баланы ерте жастан әдепке, дәстүрлік танымдарға баулу — болашақтағы көрегендіктің бастауы деген тұжырымға келеді. «Ана көрген тон пішеді, ата көрген оқ жонады» деген нақылдың мәні де — осы тәрбиелік сабақтастықта.
Тәрбиешіге арналған негізгі қағида
Балалар ойынында тәрбиелік көріністер айқын байқалады. Ойынның жол-жосығын дұрыс түсіндіріп, орнымен қолдана білсе, оның игілікті нәтижесі мол болады. Дегенмен бір маңызды жайт бар: ұлттық ойындар әрдайым бастапқы толық нұсқасында қолданыла бермейді. Бөбектерге арналған ойындар жас, психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерге сай іріктелетіндіктен, балаларды ұлттық ойындарға үйреткенде ойынның негізгі мазмұнын сақтай отырып, оны баланың мүмкіндігіне лайықтап өңдеу қажет.
Бала ойынға беріліп кеткен күннің өзінде өмір шындығынан толық қол үзбейді. Сондықтан тәрбиеші баланың мінез-құлқына қажетті тәртіпті үнемі ескертіп, әсіресе тиянақсыз, тым шапшаң, ұшқалақ, шыдамсыз балаларды сабырлылыққа шақырып, реттеп отыруы тиіс. Бұл — бала бойына тәлім-тәрбиені дарытудың педагогикалық әрі психологиялық кілті.
«Шыдамды еңбек, алғыр ой — анық досың, біліп қой» деген даналық сөз тәрбиешінің еңбегіне тікелей қатысты. Балаларға адамгершілік пен мейірімділік әдептерін сіңіру — ұстаздың өнегелі ісі мен парасатына байланысты.
Ұлттық ойындар
Төменде балалармен ұйымдастыруға болатын ұлттық ойындардың мақсаты мен ойын барысы ықшам әрі түсінікті түрде берілді.
1) Ақсүйек
Мақсаты: ептілік, жылдамдық және зеректікті арттыру.
Ойын барысы: Балалар екі топқа бөлініп, көздерін жұмады. Тәрбиеші (немесе жүргізуші) ақсүйекті лақтырып: «Ал, табыңдар!» — дейді. Балалар көздерін ашып, жан-жаққа іздейді. Қай топ бірінші тауып әкелсе, сол топқа бір ұпай беріледі. Ұпайы көп топ жеңімпаз атанады.
2) Жүзім алу
Мақсаты: қозғалысты, есту қабілетін және зеректікті дамыту.
Ойын барысы: Балалар бірінің соңынан бірі жүгіреді. Музыка ойнағанда оңға-солға еңкейіп, «жердегі жүзімдерді» тереді. Кім көп жинаса, сол жеңімпаз.
3) Қозы
Мақсаты: есту қабілетін дамыту, жылдамдықты арттыру.
Өлең үлгісі:
«Жеткенше саған,
Сүрініп жолда,
Қайта-қайта құлай бердім.
Қарайлас маған,
Үйренсін қолға,
Бір қозыңды сұрай келдім.»
Ойын барысы: Балалар екі топқа бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы отырады. Екі жүргізуші таңдалады. Бірінші жүргізуші өлең айтып, екіншісі: «Қалағаныңды ал» — дейді. Бірінші жүргізуші бір баланы таңдап, көзін байлайды да, өз тобынан кез келгенін шақырады. Шақырылған бала «Б-е-е» деп дыбыс беріп, орнына тез отырады. Көзі байланған бала кім екенін тапса — дыбыс берген бала қарсы топқа ауысады; таппаса — өзі қарсы топқа ауысады.
4) Көкпар
Мақсаты: ептілікке, батылдыққа, жылдамдыққа тәрбиелеу.
Ойын барысы: Балалар екі топқа бөлінеді. Тәрбиеші бір баланың есімін атап, оған қапшық «көкпарды» лақтырады. Көкпарды алған бала белгіленген сызыққа (сөреге) дейін жүгіріп барып, қайта оралуы керек. Егер қарсы топ жолда ұстап алса, көкпарды тартып алуға тырысады. Көкпарды тартып алған бала өз жағына қашады; қажет болса, өз тобының ойыншысына лақтырып береді. Көкпарды жеткізген топқа ұпай қосылады.
5) Бәйге
Мақсаты: тездікке, ептілікке, жылдам жүгіруге тәрбиелеу.
Ойын барысы: Балалар сызықтың ар жағында қатар тұрады. Тәрбиеші сылдырмақпен белгі бергенде, балалар белгілі жерге дейін жүгіріп (немесе атша шапқандай секіріп), қайта оралады. Бірінші келген бала жеңімпаз.
6) Орамал тастамақ
Мақсаты: зеректікке, ептілікке, тездікке тәрбиелеу.
Ойын барысы: Балалар шеңбер жасап отырады. Бір бала қолына орамал ұстап, шеңбердің сыртынан жүріп, білдіртпей бір ойыншының артына орамалды тастайды. Егер айналып келгенше әлгі бала байқамаса, ортаға шығады. Ал байқап қалса, жүргізушіні қуып жетіп, орамалды соған қалдырып, өзі орнына бұрын отыруға тырысады. Жете алмаса, ойынды әрі қарай өзі жүргізеді.
7) Орамал алу
Мақсаты: музыкалық сезімді дамыту, алғырлыққа тәрбиелеу.
Ойын барысы: Балалар үлкен шеңбер бойымен бірінің соңынан бірі тұрады. Шеңбердің ортасында орамал жатады. Күй ойнағанда қыздар билейді, ұлдар аттың жүгенін ұстағандай қимыл жасайды. Күй тоқтаған сәтте балалар ортадағы орамалды алуға ұмтылады.
8) Жалау тартыс (Арқан тартыс)
Мақсаты: күштілікке, бірлікке тәрбиелеу.
Ойын барысы: Ойынға 3–4 метр мата (немесе арқан) қажет. Балалар екі топқа бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Белгі берілгенде екі топ екі жаққа тартады. Қай топ қарсыласын өз жағына тартып әкетсе, сол жеңімпаз.
9) Арқан түю
Мақсаты: тездікке, ептілікке баулу.
Ойын барысы: Ойнаушылар шеңберге тұрады. Жүргізуші арқанның түйілмеген ұшын ұстап, шеңбер бойымен айналдырады. Ойыншылар секіріп, арқанды аяқтарының астынан өткізіп жібереді. Арқан аяғына тиген ойыншы айып тартады: ортаға шығып өнер көрсетеді (ән айту, би билеу т.б.) және жүргізушімен орын ауыстырады.
10) Ұшты–ұшты
Мақсаты: тездікке, ептілікке баулу.
Ойын барысы: Бастаушы ойыншыларды жаңылыстыру үшін ұшатын және ұшпайтын заттарды араластыра, тез-тез атап отырады. Шарт бойынша тек ұшатын зат айтылғанда ғана ойыншылар қолын көтеруі керек. Ұшпайтын затқа қол көтеріп қойған ойыншы айып тартады (ән салады немесе би билейді).
11) Жаяу тартыс
Мақсаты: күштілікке, ептілікке баулу.
Ойын барысы: Екі ойыншы бір-біріне арқасын беріп, түзу сызықтың екі жағына тұрады. Екі ұшы байланған арқанның түйіні ортасына келтіріледі; ойыншылар арқанды иық арқылы қолтықтың астынан өткізіп алады. «Бір… Екі… Үш…» дегенде екеуі де арқанды өз жағына тартады. Қарсыласын сызықтан асырған ойыншы жеңеді.
12) Соқыр теке
Мақсаты: зеректікке, жылдамдыққа тәрбиелеу.
Өлең үлгісі:
«Бұзау, бота, қозы, лақ,
Тоқты, серке, құлыншақ,
Торпақ, тана, тай, тайлақ,
Құнан, дөнен, бесті бар —
Бәрін біліп, естіп ал!
Сүзегенсің, тентек теке аппақ,
Ізде оларды, ұста оларды — бақ-бақ!»
Ойын барысы: Балалар қатар тұрады. Ойын басқарушы әр ойыншыға кезекпен мал атын береді. Ең соңғы аталған бала — «Соқыр теке». Ойын далада өтсе, жерге шеңбер сызылады. «Соқыр текенің» көзі орамалмен байланып, ортаға шығарылады. Балалар хормен: «Соқыр теке, бақ-бақ, қайдан бізді таппақ?!» — деп өлең айтады. Өлең аяқталған соң, «Соқыр теке» балаларды ұстауға тырысады; ал ойыншылар шеңберден шықпайды. Ұсталған бала келесі «Соқыр теке» болады.
Ескерту: Гигиеналық талапқа сай, көз байлайтын орамал мен көздің арасына таза қағаз қойылғаны дұрыс.
13) Шымбике
Мақсаты: зейінді дамыту, ептілікке және бірлікке тәрбиелеу.
Ойын шарты: Ойнаушылар саны кемінде 10 бала болғаны жөн. Арасы шамамен 5 метр екі «көмбe» белгіленеді. Бірінші көмбеде ойыншылар топ басқарушының артына тізіледі. Екінші көмбеде санамақ арқылы таңдалған «Жалмауыз кемпір» (ақсақ) тұрады.
Ойын барысы: Бірінші ойыншы кемпірге өлеңдетіп тіл қатады, кемпір жауап береді. Әр жауаптан кейін ойыншы алға секіріп отырады. Төртінші рет секіргенде кемпір «қолынан ұстап өткізеді» де, «Неше аяқ көже ішесің?» деп сұрайды. Ойыншы айтқан санға қарай кейін «жазалау» орындалады: нөкерлері маңдайынан шертеді немесе отырғызып-тұрғызады. Рөл ауысып, ойын жалғасады.
14) Асау мәстек
Мақсаты: ептілік пен жылдамдықты арттыру.
Ойын барысы: Аралығы 4–5 қадам екі қада қағылады. Жерден 50–70 см биіктікке арқан байланып, үстіне көрпеше салынады. Ойыншы таяқтың көмегімен арқан үстіне «атша мініп» үлгеруі және жерден еңкейіп тақия іліп алуы керек. Тапқырлық пен шапшаңдық сыналады.
Жеңілген ойыншы айып тартады: өлең айту, ән салу, би билеу немесе қоразша шақыру, түйедей боздау, ешкіше маңырау сияқты тапсырмалар орындалады.
15) Көш гөк
Мақсаты: жылдамдыққа және бірлікке тәрбиелеу.
Ойын барысы: Санамақпен бір қыз бала «кемпір» болады, қалғандары «қаз» болып тізіледі. Қаздар бірінің артынан бірі ұстап, қаздың жүрісін салып, «Гөк, гөк, көш гөк…» деп кемпірге жақындайды. Кемпір бірінші келген балаға ине (шөп не таяқша) беріп: «Жоғалтпаңдар!» — дейді. Кейін кемпір «Әлгім қайда?» деп сұрағанда балалар: «Қалды сайда!» деп жауап береді. Сонда кемпір қуады да, ұсталған бір ойыншыны қасына алып қалады. Ойын осылай жалғасады.
16) Үй артында қолағаш
Мақсаты: зеректік пен ептілікті арттыру.
Ойын барысы: Ойнаушылар қол ұстасып, дөңгелене тұрады. Бастаушы орамал алып, сыртынан айнала жүгіріп өлең жолдарын қайталайды. Дөңгеленген балалар жауап жолдарын хормен айтады. Бастаушы бір баланың артына орамалмен жеңіл соғып, орамалды тастап кетеді де, өзі жүгіре береді. Орамалды алған бала оған қарама-қарсы жүгіріп, бұрын өз орнына жетуге тырысады. Артта қалған бала келесі жүргізуші болады.
17) Ақ серек, көк серек
Мақсаты: күштілікке баулу, бірлікке тәрбиелеу.
Ойын барысы: Қатысушылар екі топқа бөлініп, арасы 30–40 метр қашықтықта бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Екі топ та қол ұстасып тізіледі. Алғаш бастайтын топ әндетіп: «Ақ серек, көк серек, бізден сізге кім керек?» — дейді. Екінші топ: «Бізге ... бала керек!» — деп бір ойыншының атын атайды. Аты аталған бала жүгіріп келіп, қарсы топтың тізбегін үзіп кетуге тырысады. Үзіп өтсе — бір баланы өз тобына алып кетеді; үзе алмаса — қарсы топта қалады. Кезек алмасып ойнайды. Ойыншысы азайған топ жеңілген болып есептеледі.