Қазақша рефераттар

Балықты көлінде

Жоба туралы қысқаша мәлімет

Тақырып

«Балықты көлі экологиясы. Жануарлар дүниесі»

Бағдар / секция

«Туған жер» бағыты, Экология секциясы

Орындаған

С. Сейфуллин атындағы жалпы орта мектептің 9 «Б» сынып оқушысы — Қ. Е. Сағымбеков

Ғылыми жетекші

Еркебаева Н. Т., биология пәні мұғалімі

Негізгі идея

Жобаның өзегі — Балықты көлінің экологиясын сақтап, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін жүйелі түрде зерттеу, табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану және өңірдің туристік әлеуетін экологиялық талаптармен ұштастыру.

Мазмұны

Кіріспе

  • Тақырыптың өзектілігі
  • Мақсат пен міндеттер

Негізгі бөлім

  • Балықты көлінің орналасуы мен тарихы
  • Көл атауының шығу тегі
  • Көл маңындағы жануарлар дүниесі
  • Ауылды туристік бағытқа енгізу
  • Экологияны жақсартуға ұсыныстар

Қорытынды

Зерттеу нәтижелері мен практикалық маңызын жинақтау.

Қосымша

Көл тіршілігін сипаттайтын материалдар мен деректер.

Кіріспе: тақырыптың өзектілігі

Қазақстанның табиғи ресурстары — орасан зор байлық. Оларды сақтап, ғылыми тұрғыдан зерттеп, келесі ұрпаққа аман жеткізу — бүгінгі күннің басты талабы. Егер өзен-көлдің құнын, өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы рөлін терең түсінбесек, табиғатты көздің қарашығындай аялаудың мәні әлсірейді.

Түлкібас ауданы, Жаскешу елді мекені аумағындағы Балықты көлі — жергілікті халық «жұмақ мекен» дейтін көрікті аймақ. Мыңдаған бұлақтан қоректенетін көл суы табиғи тазалығымен ерекшеленеді. Жаз мезгілінде өңірдің климаты жайлы, ал көл маңы өсімдіктерге бай, құстар мен су жануарлары жиі кездеседі.

Ой түйіні

Балықты көлінің табиғи ерекшеліктері мен биоалуандығы жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Осы олқылықтың орнын толтыру — жоба жұмысының басты бағыттарының бірі.

Мақсат пен міндеттер

Мақсат

Балықты көлінің экологиясына ғылыми тұрғыдан қарап, жануарлар әлемін анықтап, жүйелеу арқылы туған өлкенің табиғатын сақтауға үлес қосу.

Міндеттер

  • 1 Балықты көлінің орналасуы мен тарихын зерттеу.
  • 2 Көл атауының шығу тегіне қатысты деректерді жинақтау.
  • 3 Көл маңындағы жануарлар дүниесін таныстыру және талдау.
  • 4 Экологияны жақсартуға және өңірдің туристік әлеуетін дамытуға ұсыныстар беру.

Зерттеу әдістері

Қолданылған тәсілдер

  • Сипаттау
  • Ғылыми дерек жинау
  • Жануарлар дүниесін жүйелеу
  • Салыстыру
  • Талдау

Зерттеу алаңы

Жұмыс Балықты көлінің аумағында жүргізілді. Өңір Ұлы Жібек жолы бойында, Алатау мен Қаратаудың түйіскен тұсында орналасқандықтан, табиғи-географиялық және тарихи тұрғыдан да маңызды.

Аумағы

30 гектар

Тереңдігі

16–17 м

1) Балықты көлінің орналасуы мен тарихы

Балықты көлі Оңтүстік Қазақстан облысы, Түлкібас ауданы, Жаскешу елді мекенінде орналасқан. Аудан орталығы Т. Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 20 шақырым, Састөбе теміржол стансасынан 12 шақырым жерде, Арыс өзенінің оң жақ жағалауында жатыр.

Көл Сайрам–Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің Түлкібас филиалы аумағымен байланысты табиғи аймақтың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Парк Батыс Тянь-Шаньның солтүстік бөлігіндегі Өгем, Қаржантау, Қазығұрт және Боралтай жоталарын қамтиды және 2006 жылғы 26 қаңтардағы №52 қаулыға сәйкес табиғи кешендерді қорғау міндетін атқарады.

Ғалымдардың болжамы бойынша, көл Мезозой эрасында қалыптасқан болуы мүмкін. Жергілікті тарихи әңгімелерде бұл өңірдің қазақ халқы үшін ауыр кезеңдерде, соның ішінде «Ақтабан шұбырынды» оқиғалары тұсында да маңызы болғаны айтылады.

Өңірдің табиғи ерекшелігі

Алатау мен Қаратаудың арасы — өзен-бұлағы мол, жері құнарлы, табиғаты бай кеңістік. Халық тілінде бұл өлке «Қазақстанның екінші Швейцариясы» немесе «Жаңа Зеландиясы» деп те аталады.

Ауыл маңында суы мол әрі таза көл Үлкен шағыл деп аталатын әктас төбенің астынан қайнап шығады. Ескі деректерге сүйенсек, алғаш қоныстанған кезеңдерде көл бойы қалың ағаш пен ну қамысты болған, жабайы аңдар да кездескен.

Өңір тұрғындары мал және егін шаруашылығымен қатар айналысқан. Бұған дәлел ретінде Балықты көлінің басынан қолмен қазылған Бейбіт, Жаныс, Байыс арықтарының іздері бүгінге дейін сақталғаны айтылады.

1.1) Көл атауының шығу тегі

«Балықты» сөзі көне түркі тіліндегі «балық» — «қала» ұғымымен де байланыстырылады. Дегенмен жергілікті шежірелік әңгімелерде көл атауының балықтың көптігімен тікелей сабақтас нұсқасы кең тараған.

1780–1790 жылдары Барлыбай ақсақал ұлдарымен (Қартқожа, Малкелді, Жалкелді, Ниязбек) осы өңірге қоныс аударып, көлдің солтүстік-шығыс жағына тұрақтағаны айтылады. Сол кезде су айдынында балық мол болғандықтан, көл «Балықты» деп аталған деген дерек бар.

Табиғат пен су

Су — тіршіліктің тірегі, табиғаттың айнасы. Көл экожүйесін қорғау — осы байлықты сақтау деген сөз.

2) Балықты көлі маңындағы жануарлар дүниесі

Адам табиғатпен бірге өсіп-өркендейді және оның ажырамас бөлігі болып саналады. Сондықтан қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүру үшін табиғат заңдарын түсініп, оларды бұзбау қажет. Орман-тоғайдың шамадан тыс кесілуі, жануарлар мен құстар санының сиреуі, өзен-көлдердің ластануы — бүгінгі күннің өткір мәселелері.

Жануарлардың экожүйедегі рөлі ерекше: топырақта тіршілік ететін түрлер құнарлылықты арттыруға ықпал етеді, құстар өсімдіктер тұқымын таратады әрі тозаңдануға қатысады. Биоалуантүрлілік табиғи тепе-теңдікті ұстап тұрады.

Зерттеу кезінде тіркелген негізгі түрлер

Танымдық жорықтар барысында көл мен жағалауында балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер және жәндіктер кездесетіні байқалды. Төменде солардың бір бөлігі қысқаша сипаттамамен берілді.

Қара балық

Денесі ұсақ қабыршақпен қапталған, түсі құбылмалы болғандықтан таза суда байқалуы қиын. Талғаусыз қоректенеді, ұзындығы шамамен 0,5 м-ге дейін, салмағы 1,5 кг-ға дейін жетеді.

Ондатр

Терісі бағалы, су маңында тіршілік ететін кеміргіш. Денесінің ұзындығы шамамен 35 см, салмағы 1,5 кг. Су бетінде және су астында жақсы жүзеді, көбіне су өсімдіктерімен қоректенеді. Жылына 2–3 рет көбейіп, 7–8 ұрпақ береді.

Ителгі

Қазақстандағы ірі қыран құстардың бірі (0,7–1,3 кг). Құстармен және майда сүтқоректілермен қоректенеді. Көбіне өз ұясын салмай, басқа құстардың ұяларын пайдаланады. Қорғауды қажет етеді, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Қырғи

Нағыз жыртқыш құс (150–300 г). Қысқа, жалпақ қанаты мен ұзын құйрығы бұтақ арасындағы қудалауға ыңғайлы. Негізгі жемі — ұсақ құстар.

Дыркептер

Біздің фаунадағы ең ірі кептерлердің бірі (400–500 г). Ағаш-бұта тұқымдарымен қоректенеді. Жылына 2–3 рет балапан өргізеді.

Байғыз

Ұсақ кеміргіштермен, құстармен, бауырымен жорғалаушылармен және жәндіктермен қоректенеді. Әдетте жұп болып өмір сүреді.

Тоқылдақ

Орташа денелі құс (60–70 г). Тоғайлы ормандардың азаюына байланысты саны төмендеуі мүмкін. Қорғауға мұқтаж түрлер қатарына жақын.

Қарлығаш

Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ұясын тік беткейлерге ылғал топырақтан бекітіп салады. Көктемде келіп, күзде жылы жаққа ұшады.

Қаратөс бұлбұл

Әдемі үнімен танымал әнші құс. Ұясын тас пен бұта арасына салады, жазда екі ретке дейін балапан шығарады.

Кәдімгі шиқылдақ

Өте ұсақ құс (8–10 г). Ұсақ жәндіктермен және дернәсілдермен қоректенеді, жиі шиқылдаған дыбыс шығарады.

Аққұтан

Ұзын мойны және биік аяғымен ерекшеленеді. Балық, бақа және ірі жәндіктермен қоректенеді. Көктемде келіп, күзде қайтады.

Көкқұс

«Бақыт құсы» деп те аталады (150–200 г). Әдемі ысқырықты үнімен белгілі. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Сарыбауыр (аяқсыз кесіртке)

Жыланға ұқсас аяқсыз кесіртке, ұзындығы 1–2 м-ге дейін. Көбіне жәндіктермен, әсіресе ірі қоңыздармен қоректенеді. Бау-бақша зиянкестерін жеп, пайда келтіреді. Сирек кездесетін түр ретінде Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Махаон

Желкенділер тұқымдасының көбелегі. Сары қанатында қара өрнек, көкшіл және қызғылт сары дақтар болады. Қанат құлашы шамамен 8,5 см.

Дәуіттер

Денесі ұзынша, басы қозғалмалы, үлкен көзді және алдыңғы ұстағыш аяқтары жақсы дамыған жәндіктер тобы.

3) Ауылымызды туристік бағытқа енгізу

Түлкібас өңірінің табиғи жағдайы туристік бағыттарды дамытуға қолайлы. Аудан аумағынан теміржол және автокөлік жолдарының өтуі, туристерді қабылдап, қызмет көрсету мүмкіндігі бар екені — бұл бағытты жүйелі дамытуға негіз болады.

Ұсынылатын бағыт: «Ұлы Жібек жолымен»

Басталуы

Шымкент

Аяқталуы

Тараз

Ұзақтығы

180 км

Бағыт бойында Машат асуының көркем табиғаты, Түлкібастағы Арыс өзені және таудан құятын көптеген өзен-бұлақтар, соның ішінде Балықты көлі туристік тартымды нысан ретінде ұсынылады.

Жергілікті аңыз-әңгімелерде көл жағасында өткен ғасырда жыртқыш аңдар да кездескені айтылады. Қазіргі таңда көл суында балық бар, сондай-ақ терісі бағалы су жануарларының тіршілігі байқалады. Бұл деректер табиғатты қорғау талаптарын қатаң сақтай отырып, экотуризмді дамытуға мүмкіндік бар екенін көрсетеді.

Тарихи аялдамалар

  • Қарақшы тауы маңындағы Қарауыл төбе: өңірді шолуға қолайлы биік нүкте, керуен жолының қауіпсіздігіне қатысты деректер айтылады.
  • Ортағасырлық Шарафкент қаласы: Балықты көлінің сол жағында, Арыс өзеніне құяр тұста орналасқан ірі тарихи нысан ретінде сипатталады.