Алшы - асықтың иірілгенде тегіс табаны жерге тиіп, тұрық түсуі
Асық ойыны: ұлттық ойын, таза бәсеке
Асық ойыны — қой, арқар, құлжа сияқты жануарлардың асығынан, сондай-ақ тайынша мен торпақтың топай сүйектерінен өңделіп жасалатын ұлттық ойын. Бұл — жай ермек емес, шеберлікке негізделген спорттық бәсеке. Ойын мергендікке, батылдыққа, шешім қабылдауға, ұқыптылыққа, сондай-ақ дәстүрге құрмет пен ырысқа сенім сияқты таным-түсініктерге тәрбиелейді.
Негізгі ой
Кейде «ұлттық ойындар, соның ішінде асық ойыны — еріккеннің ермегі, балаларға тәрбие бермейді» деген пікір айтылады. Алайда асық ойыны — әділдікке сүйенген таза бәсеке: өтірік, арамдық, алдау сияқты қылықтарға орын жоқ. Дәл осы қасиеті оны ұлттық тәрбиенің табиғи тетігіне айналдырады.
Асық деген не?
Асық — төрт түлік мал мен кейбір аңдардың тілерсек тұсында болатын, буын қызметіне қатысатын шымыр сүйек. Қой, ешкі, сиыр, түйе асықтары көлемі әртүрлі болғанымен, пішіні ұқсас келеді. Ал жылқы асығы пішіні жағынан өзгешелеу болады.
Танымал ойындар
- Ханталапай
- Үш табан
- Шеңбер
Маңызды қағида
Ойын барысында асықтың түсу қалпы (сыртқы пішінінің қырлары мен табаны) шешуші рөл атқарады: ұпай, кезек және жеңіс көбіне осыған байланысты.
Асық ойынының түрлері
Асық ойынының кең тараған түрлеріне құмар, тәйке, омпы, алшы, хан (хан ату), қақпақыл және тағы басқа нұсқалар жатады.
«Құмар» ойынының қысқаша тәртібі
«Құмар» ойынына әдетте 2–4 адам қатысады. Әр ойыншының жақсы жонылған, табаны қайралған төрт асығы болуы керек.
Егер иіруші төрт бүге, төрт шіге, төрт алшы немесе төрт тәйке түсірсе — тігілген жүлденің жартысын алады.
Ал егер төрт асық төрт түрлі қалыпта түссе — тігілген жүлдені толық алады. Ойын осылай жалғаса береді.
Асықтың түсу қалыптары мен атаулары
Асықтың қай қырына түсетіні ойын ережесінде дәрежеленіп бағаланады. Төменде негізгі атаулар мен қысқаша түсіндірмелер берілген.
Алшы
Асық иірілгенде тегіс табаны жерге тиіп, тік тұрып түсуі. Ойын кезінде бірінші дәрежелі мән беріледі.
Тәйке (тауа)
Асық иірілгенде шұңқырлау табаны жерге тиіп, тік тұрып түсуі. Екінші дәрежелі мәнге ие.
Бүге (бүк)
Асық иірілгенде дөңес жоны үстіне қарап, етпетінен жатық түсуі. Үшінші дәрежелі мәнге ие.
Шіге (шік)
Асық иірілгенде шұңқыр құрсақ жағы үстіне қарап, шалқасынан жатық түсуі. Төртінші дәрежелі мәнге ие.
Қосымша ұғымдар
- Тұрық
- Асықтың алшы немесе тәйке болып тік түсуі.
- Омпы
- Асықтың тұмсығымен жер тіреп, тік шаншылып түсуі.
- Сомпы
- Асық тұмсығы көкке қарап, тік шаншылып шоңқая түсуі.
- Табан
- Асықтың тәйке жағы.
- Оңқай
- Асықтың бүгесі алақанға қарап, тәйкесі оң қолдың бас бармағына басылып ұстауға ыңғайлы болуы. Оңқай асық малдың сол жақ аяғының тілерсегінде кездеседі.
- Солақай
- Асықтың шігесі сыртқа қарап, алшысы оң қолдың бас бармағына басылып ұстауға ыңғайлы болуы. Солақай асық малдың оң жақ аяғының тілерсегінде болады.
Сақа туралы
Сақа — қолдағы асықтың ішіндегі ең үлкені, ірісі, салмақтысы әрі межесі дәл түсетін таңдаулысы. Әдетте сақа ретінде оңқай асық белгіленеді. Ал солақай ойыншылар сақаны солақай асықтан ұстағанды жөн көреді.