Қалқожамен кездесу
М. Әбдіхалықов атындағы орта мектебі
Дайындаған: Аманбаева Г.
«Ән әлемінің падишасы» — Шәмші Қалдаяқовқа арналған әдеби-музыкалық кештің өңделген мәтіні
Бұл мәтін мектеп сахнасына лайықталып, грамматикасы түзетіліп, сөйлем құрылысы ықшамдалып берілді. Кейіпкерлердің аттары мен сахналық ремаркалар сақталды.
Кіріспе сөз
1-жүргізуші (Гүлбану)
Армысыздар, қадірменді қонақтар, ән сүйер қауым! Бүгін вальс королі атанған Шәмші Қалдаяқовтың ән кешіне қош келдіңіздер. Аяулы ана, мөлдір махаббат, шынайы бақыт туралы ғажайып әндер жазып, өзі қарапайым ғұмыр кешкен қайран Шәмші… Бірақ біз, ән сүйер жұрт, оның өмірі дәл осылай күрделі де қасіретті өткенін қаншалықты білдік?
Өкінішке қарай, көп нәрсені кеш ұқтық. Бірегей талант иесі социалистік жүйенің елеусіз құрбанына айналды. Ендеше қазақтың ұлы композиторы Шәмшінің көпшілік назарынан тыс қалған тағдырына бірге үңілейік.
Музыка
«Қайықта»
Туылу тарихы: Сарыкөл жағасындағы бір күрке
2-жүргізуші (Бекарыс)
Арыс өзенінің Сырдарияға құятын жеріндегі қойнауда Сарыкөл деген шағын көл бар. Сол көлдің жағасында 1927 жылы қыстамшылық қуған Қалдаяқ деген кедей қамыстан күрке салып, тұрақтап қалыпты. Қалдаяқтың шын аты — Әнапия. Оның оң аяқ балтырындағы қалды көрген жеңгелері «Қалдаяқ» деп атап, кейін бұл ат атына айналып кеткен екен.
Татардың гармонын, қазақтың қобызы мен домбырасын құйқылжыта тартатын сері Қалдаяқтың осы күркесінде 1930 жылы бір ұл дүниеге келеді.
1-көрініс
Музыка: Домбыра
Құдайберген (Фархат)
Оу, Қалдаяқ, ұлды болдың!
(Сүйінші хабармен асыға келіп, жыртық шүберекке оралған нәрестені ұстатады.)
Қалдаяқ (Талант)
Мен сені Хиссадағы Жамшид патшаның атымен атайын деп едім. Бірақ мына даусың патшанікі емес, әншілікке көбірек ұқсайды екен…
Құдайберген (Фархат)
Айтқаның келсін, Жамшид болсын!
(Байлығы — баласынан басқа ештеңесі жоқ кедей, бірақ өнерпаз әке баласының атын осылай қояды.)
1-жүргізуші (Гүлбану)
Сол сәтте тұрғандар бұл баланың арада отыз жыл өткенде Шәмші Қалдаяқов болып өсіп, вальстің королі атанарын білген жоқ…
Кіндік қаны тамған жер: Шәуілдір — Отырар
2-жүргізуші (Бекарыс)
«Кіндік қаным тамған жер» деген сөз, меніңше, қазақтан басқа еш халықта жоқ. Сондықтан өз хикаямды кіндік қаным тамған жер — Шәуілдірден бастайын, деп Шәмші жиі айтушы еді. Шәуілдірдің шын аты — Отырар. Ел кезген саудагерлер мен саяхатшы арабтар қу тақырдағы Отырардың көлеңкелі, саялы ғажап келбетін көріп, оны Фараб деп атаған екен.
Осы аты жер жүзіне жайылған Отырарда ұлы бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби туған. Қорқыт бабамыздың да ізі қалған дейді. Компартия мойындамаса да, бүкіл қазақ таныған Шәмші Қалдаяқов та осы өңірде дүниеге келді, деп Шәмші өз қалжыңына сылқ-сылқ күліп қоятын.
3-жүргізуші (Сәуле)
Осы Отырардың түбіндегі шағын қазақ ауылында Шәміл деген өнерпаз жігіт Дүрияайым атты қызға ғашық болыпты. Олардың шынайы махаббатына тәнті болған ел ауылды «Шәмілдүрия» деп атапты, кейін бұл атау Шәуілдір болып өзгеріпті.
Музыка
Қобыз және домбыра күйлері
«Ана туралы жыр»: уәде мен аманат
1-жүргізуші (Гүлбану)
Шәмші әкесін құдайдай сыйлап, қабірінің басына үлкен кешен салдырды. Ал өзін ақ сүтімен асыраған аяулы анасына әннің ең асылын жазды. Ол — «Ана туралы жыр».
Жамшид есімді бала Шәмші атанып, композиторлық даңқы шартарапқа жайылған шақта, анасы айықпас дертке шалдығады. Өзінің о дүниелік екенін анық сезген ана Алматыдағы Шәмшіні шақыртады…
2-көрініс
Анасымен қоштасуы
Анасы (Ақкүміс)
Балам, бұл өмірден «жас кеттім» демеймін, «арманда кеттім» деймін… Жазмыш маған келіннің қызығын көруді, немере сүюді бұйыртпады… Тағдыр солай екен… Қайтейін? Жалғыз тілегім — сен аман бол. Бұл өмірде салған әнің айтылмай жатып үзілмесін. Бақұл бол, балам.
Шәмші (Арғын)
Апа, қарыздармын саған… қарыздармын, апа! Сіздің басыңызға кесене орнату қолымнан келмес… Бірақ сізге әсем әннің ең сұлуын, ең нәзігін — ешқашан ұмытылмайтын ескерткіш қылып қалдырамын…
3-жүргізуші (Сәуле)
Бұл 1957 жылдың қыркүйегі еді. Шәмші анасына берген уәдесін 1961 жылы орындады: дәл сол жылы «Ана туралы жыр» дүниеге келді. Қазақ музыкасына ана туралы жазылған тұңғыш әндердің бірі — осы шығарма. Бұл — ана алдындағы өтелмес борышын сезінген баланың жүректен аққан көз жасы, аналарға арналған гимн іспетті туынды еді.
Орындайтын: Ақмаржан Мерекеқызы (слайд/видео)
Арыс жағасындағы әңгіме: әннің аты неге өзенге байланбайды?
3-жүргізуші
Шәмші өз әндерінің қалай туғанын жиі әңгімелейтін. Бірақ «Арыс жағасында» әнінің жазылу тарихын көп айта бермейтін. Бірде осы туралы сұрағанда, ол жымиып былай деген еді: «Бір күні маған қараторы, дембелше бір жігіт жолықты…»
3-көрініс
Қалқожамен кездесу
Қалқожа (Айтбек)
Мен Қалқожа Жолдықаевпын.
Шәмші (Арғын)
Е, болсаң — бол. Оны маған неге айтып тұрсың?
Қалқожа (Айтбек)
Екеуіміз де Арыстың бойында туыппыз, бір өзеннің суын ішіппіз. Артымызда Арыс тұрғанда, алдымда жолыққан ешкімнен сескенбеймін. Осы өзеннің жағасында мен өзімнің ең сұлу ғашығымды таптым. Шәмші деген атыңыз бар, қалайша осы өзеннің бойында сізге сұлу жолықпады?
Шәмші (Арғын)
Неге олай дейсің?
Қалқожа (Айтбек)
Ондай сұлу сіздің қиялыңызда осы Арыстың бойында туды ғой. Олай болса, әндеріңізде неге Арыс жоқ? Айналайын Арыс өзенінің аруларын неге жырламадыңыз? Әлде жақтамайсыз ба?
Шәмші (Арғын)
Әй, бала, сен қалай сөйлейсің? Мен кімді ән қыламын, кімді… онда сенің не шаруаң бар?
Қалқожа (Айтбек)
Шаруам бар! Өскен жеріңіздің сұлуларын неге жырламайсыз? Мен — Қалқожа, соны айтуға келдім.
Шәмші (Арғын)
Ол менің ең нәзік, ең «ауру» жерімді дәл тапты…
Арыс жағасында орындайтын: Бораш, Айтбек, Жүсіп, Ақерке
Слайд
Бурабай (видео)
Музыка: күй арнау
Ақан сері аруағы: тәу ету мен рухани серпіліс
2-жүргізуші (Бекарыс)
Шәмшінің бір үлкен арманы — Көкшетауға барып, өзі құдайдай сыйлаған Ақан серінің басына тәу ету еді. Ауылда өсіп, қазақы ырымға берік болған ол, қанша танымал болса да, үлкеннің алдын кесіп өтпеген. Сондықтан Ақанның аулына сап-сау барып, ниетін түзейді.
1-жүргізуші (Гүлбану)
Ақан серінің бейіті Тереңкөлдің дәл жағасында. Мола маңайы тып-тыныш. Серілікпен, думанмен, қуғынмен өткен ғұмырдың соңғы тыныштығы — осы жер.
4-көрініс
Ақанмен кездесу (бейнеролик: Көкшетау көрінісі)
Шәмші (Арғын)
Ассалаумағалейкум, асыл аға, ақын аға!
Аға, алыстан келдім… Бас иіп, тізерлеп тәу етуге келдім.
1-жүргізуші (Гүлбану)
Мола байсалды үнсіздікпен жауап бергендей…
Шәмші (Арғын)
Алыста жүрсем де сізді ұмытпадым. Аруағыңызға шын пейілмен бас иген балаңыздың ақ жүректен шыққан сәлемін қабыл алыңыз, аға!
1-жүргізуші (Гүлбану)
Шәмші мола басына етпеттеп жата қалып, бейітті құшақтаған күйі еңіреп жылап жібереді…
Ақан (Ержігіт)
Уа, Шәмші, бұл сенбісің?
Көтер басыңды. Тірі адам өлгеннің жоғын емес, тіршіліктің қамын ойлағаны абзал.
Шәмші (Арғын)
Ақан… Ақан аға!
Ақан (Ержігіт)
Иә, бұл мен. Сен шын жыладың — мен содан келдім.
Қимылыңда кібіртік бар. Сен мұндай осал ма едің, Шәмші?
Шәмші (Арғын)
Адам осал болмайды… Оны өмір осал етеді, аға.
Әнімнің ғұмыры ұзаққа бармай ма деп қорқамын. Келер ұрпақ әнімді ұмыт қалдыра ма деп қорқамын.
Ақан (Ержігіт)
Кезінде бәріміз қорыққанбыз. Ол — әр әншінің басынан өтетін сезім.
Шәмші (Арғын)
Жоқ, аға… Мен өзге нәрседен қорқамын. Мен түгілі сіздің де әніңізді бажылдақ үнімен басып кететін барылдақтан қорқамын…
Домбыраның орнына гитара асынып, сақалы желкілдеп, шашы жалбырап, тілі күрмелген жастарды көргенде, дүниеден түңіліп, айдалаға безіп кеткім келеді… Болашағымнан қорқамын, аға.
Ақан (Ержігіт)
Болмадың, Шәмші! Мен сені мықты деп білуші едім. Ел-жұртыңа айтар әніңді әлі айтып болған жоқсың. Әнің асқақ тұрғанда осалдықты ұмыт.
Батам сол: күресе біл. Жығылсаң — жер көтереді, тек әнің құлдырамасын. Қызғаныштар түңілсін. Әумин!
1-жүргізуші (Гүлбану)
Осыны айтты да Ақанның сұлбасы ғайып болды. Шәмші: «Бұл өңім бе, түсім бе?» — деп өз-өзіне келді. Ақан аулынан Шәмші ерекше серпіліспен, құлан-таза айығып оралды. Бұл — 1977 жылдың көктемі еді.
«Менің Қазақстаным»: әнге айналған азаматтық үн
Музыка
«Менің Қазақстаным» (минус)
Шәмші (Арғын)
Әр адамның өз өмірі сияқты, әр әннің де тарихы бар. Мен сендерге «Менің Қазақстаным» қалай туғанын айтайын. Ол тұста Ақмоланы Целиноград деп атап, оны Ресейге бермек болған әрекет жүріп жатқан. Сонда мен елдіктің асқақтығын жырлайтын әнұрандай ән қажет екенін сезіндім. «Менің Қазақстаным» солай туды.
Өлеңін Жұмекен Нәжімеденов жазды. Әнді радиоға Жамал Омарова жаздырды да, күніне бірнеше рет беріліп тұрды. Бұл — қасиетті қазақ жерін бөлшектеуге білдірген қарсылығым еді. Бұл ән бір күні елімнің әнұраны болады, деп сендім.
4-жүргізуші (Ақерке)
1986 жылғы желтоқсанда Алматыдағы Республика алаңында Қазақстан жастары «Менің Қазақстанымды» шырқап шықты. Бір ғажабы — ел тәуелсіздік алғаннан кейін бұл шығарма бұрынғыдан да қымбат қазынаға айналып, азат аспанымызда самғағандай болды.
Хор: «Менің Қазақстаным»
Мерейтой, марапат және мәңгілікке аттану
4-жүргізуші (Ақерке)
1990 жылдың маусымында Шымкент қорғасын зауытының Мәдениет сарайында Шәмшінің 60 жылдық мерейтойына арналған кеш өтті. Небір әндер шырқалды. Сол кеште Шымкент жұртшылығы атынан Қазақстан Орталық партия комитетінің сол кездегі хатшысы Нұрсұлтан Назарбаевқа хат қабылданып, Шәмшіге Қазақ КСР-ның халық әртісі атағын беру сұралды.
1991 жылғы 29 желтоқсанда Шәмші Қалдаяқовқа «Қазақстанның халық әртісі» деген құрметті атақ берілді.
5-жүргізуші (Нұрилла)
Ол күндері Шәмші ауруханада жатқан еді. Бұл атақты ол небәрі 60-ақ күн ұстап жүрді. Зейнетақы алмай-ақ дүниеден өтті. 1992 жылдың 29 ақпанында мәңгілік көз жұмды.
6-жүргізуші (Мәлік)
«Маған керек нәрсе — халқымның жүрегі. Менің әндерімнің болашағы — халқымның тағдырына байланысты. Халқым барда — менің әндерім бар».
5-жүргізуші (Нұрилла)
Иә, бұл сөз бүгін шындыққа айналды: халық Шәмшіні ешқашан ұмытпайды. Оның әндерін бүгінде Республика жұлдыздары да, мектеп оқушылары да үлкен сүйіспеншілікпен орындайды.
6-жүргізуші (Мәлік)
Аса көрнекті сазгер, ән жанрының майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, қазіргі қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі — қазақ вальсінің королі Шәмші Қалдаяқовтың өнегесі ұмытылмайды.
Музыка
Попури (Шәмші әндерінен)
Орындайтындар: Ақмаржан Мерекеқызы, Ақкүміс Теңілова, Айтбек, Бораш
Қорытынды сөз
7-жүргізуші (Жолдас)
Арман-ай! Халқымыздың сүйікті перзенті, ән өнерінің әйгілі ақтаңгері Шәмші аға дүние салғанда қабырғасы қайыспаған жан жоқ шығар. Өмірде өзгеше бітім-болмысы бар қимас адамын жоғалтқанда, қайғының еңсені езуі заңды емес пе?
Әнсіз өмір — өмір ме, қаңсымай ма,
Өзегіңді өртеп дерт шаншымай ма?!
Махаббатқа арнап бір ән шығарсын,
Шәміл-ау, Шәмші қайда, Шәмші қайда?..
— деп ұлы ақын Мұқағали Мақатаев іздеген Шәмші аға енді сағынышқа айналды.
1-жүргізуші (Гүлбану)
Осымен «Ән әлемінің падишасы» атты кешіміз аяқталды. Сау болыңыздар!