Қазақша рефераттар

Тундра құстарының көпшігі жыл құстары

Сабақтың тақырыбы

Экологиялық жүйелердің негізгі типтеріне жалпы сипаттама.

Сабақтың мақсаты

Оқушыларға экожүйелердің негізгі типтері туралы (тундра, тайга, дала және шөл) түсінік беру, білімін кеңейту және экологиялық тәрбие қалыптастыру.

Сабақтың құрылымы

  • Ұйымдастыру кезеңі
  • Жаңа сабақ
  • Бекіту сұрақтары
  • Қорытынды
  • Үй тапсырмасы

Экожүйелердің негізгі типтері

Экожүйелер климатқа, топыраққа, ылғалға және тірі ағзалардың бейімделу ерекшеліктеріне қарай айқын ажыратылады. Төменде кең таралған биомдарға қысқаша, бірақ мазмұнды сипаттама берілген.

Тундра

Ормансыз аймақ

Негізгі белгілері

  • Негізгі ерекшелігі — орманның болмауы.
  • Топырағы қышқыл, қоректік заттарға кедей.
  • Өсімдік жабыны жұқа, оңай бұзылады және өте баяу қалпына келеді.

Өсімдіктері

Өсімдіктер дүниесі негізінен астық тұқымдастардан, қияқтардан, аласа бұталардан және қыналы-мүкті бірлестіктерден тұрады.

Көптеген гүлді өсімдіктер анемофильді (желмен тозаңданады), бірақ бунақденелілермен тозаңданатын түрлер де кездеседі.

Жануарлары және бейімделуі

  • Белсенді кезеңі жылы болатын 3–4 аймен шектеледі.
  • Омыртқасыздар анабиозға түседі, кейбір жануарлар қысқы ұйқыға кетеді.
  • Құстар мен кейбір сүтқоректілер миграция жасайды.

Топырақтағы омыртқасыздар

Топырақ-жабын қабатында сапрофагтар басым: нематодалар, микроартроподалар (коллемболалар), кенелер (гамазидалар, орибатидалар), энхитреидалар, жауынқұрттар және қосқанаттылардың дернәсілдері.

Негізгі жануарлар тобы

Жасыл өсімдіктермен леммингтер мен дала тышқандары қоректенеді. Батыста Норвегия леммингі, шығысқа қарай сібір леммингі таралған.

Құстар ішінде жыл құстары көп. Қазтәрізділер көбіне өсімдікқоректі: кіші аққу (тундра аққуы), ақмаңдайлы қаз, шиқылдаққаз, қара және канада казаркалары кездеседі.

Ақ құр мен тундра құры жазғы қоңыр қауырсынын қыста ақ түске алмастырады; жапырақ, бүршік және жидекпен қоректенеді.

Жағалау экожүйелері

Тундра зонасының жартасты жағалауларында құстардың топталып ұя салатын орындары — «құс базарлары» қалыптасады. Кейбір аудандарда аралдардың құмды жағалауларында теңіз сүтқоректілері: морж және Гренландия түлені кездеседі.

Тундра қасқыры солтүстік бұғыларына шабуыл жасайды, ал популяциялар саны жыл сайын қатты ауытқып тұрады. Бұл көпжылдық табиғи циклдерге және азық қорының өзгерісіне байланысты.

Тайга

Бореалды қылқанжапырақты орман

Таралуы және климат

Тайга — Еуразия мен Солтүстік Америка арқылы циркумполярлық белдеу түзетін қылқанжапырақты ормандар. Вегетациялық кезең қысқа, қысы салқын, жазы да салыстырмалы түрде салқын.

Құрылымы

Тайга ормандары көбіне моно- немесе олигодоминантты. Ярустық құрылымы анық: ағаш, бұта, шөптесін қабат және қыналы-мүкті төсеніш.

Негізгі ағаштары

Негізгі орман түзушілер: шырша, арша, қарағай, самырсын.

Шырша Арша Қарағай Самырсын

Өрттің рөлі

Өрт — тайга биоценоздарына ұзақ уақыт бойы ықпал еткен маңызды фактор. Ол өсімдіктердің отқа төзімді бейімделулерін қалыптастырып, өрттен кейін күйген жерлерде қайта өсуге икемді түрлердің таралуын күшейтеді.

Жануарлары

Тайгада бұлан, қоңыр аю, сілеусін, тиін, сусар, ор қоян, түлкі, елік және басқа да жануарлар тіршілік етеді.

Құстарға бай: құр, саңырау құр, тоқылдақ, қайшыауыз, үкі және т.б. кездеседі.

Бауырымен жорғалаушылардан кәдімгі қара жылан мен тірі туатын кесіртке кездеседі; бунақденелілер түрлік құрамы өте көп.

Дала және ұқсас бірлестіктер

Қоңыржай белдеу ксерофиттері

Климаттық сипат

Қоңыржай белдеудің ксерофильді шөптесін бірлестіктеріне ұзақ қыстар, жылы әрі құрғақ жаз және жазғы жауын-шашынның салыстырмалы максимумы тән.

Өсімдік жамылғысы

Далалар көбіне астық тұқымдас өсімдіктермен сипатталады. Солтүстік далаларда гүлді қосжарнақты өсімдіктер көбірек кездессе, оңтүстікке қарай астық тұқымдастардың басымдылығы арта түседі.

Дала зонасының солтүстігінде орманды дала орналасады.

Қазақстан даласы

Қазақстан аумағының шамамен 20%-ын дала экожүйелері алып жатыр (ұзындығы 2200 км, ені 40–140 км). Қазақ даласы пайдалы қазбаларға бай.

Тың және тыңайған жерлерді игеруден кейін мұнда дәнді-дақылдар өндірісі мен мал шаруашылығы дамыды. Алайда жиі қайталанатын құрғақшылық тұрақты жоғары өнім алуды шектейді.

Прериялар мен пампалар

Солтүстік Америкада далалардың аналогы — прериялар материктің орталық бөлігіндегі кең аумақты қамтиды. Оңтүстік жарты шарда қоңыржай белдеуде астық тұқымдас бірлестіктердің ірі үлгісі — Шығыс Аргентинадағы пампа.

Жануарлардың бейімделуі

Далалар, прериялар мен пампалардың жануарлары қаталдау гигротермиялық режимге бейімделген: құрғақ жаз салқын, қарлы қыспен алмасады. Сондықтан көптеген түрлердің белсенділігі көбіне көктем мен күзде байқалады.

  • Суық қыста анабиозға түсу немесе қысқы ұйқыға кету жиі кездеседі.
  • Жазғы қуаңшылықта белсенділік төмендеп, жартылай тыныштық күйі байқалады.
  • Құстардың басым бөлігі қыста жылы жаққа ұшып кетеді.

Шөл

Негізгі шектеуші фактор — ылғал

Қалыптасуы

Шөл бірлестіктері қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулерде қалыптасады. Әр түрлі шөлдерде жылу режимі әрқилы болғанымен, сыртқы келбеті мен құрылымын айқындайтын басты фактор — ылғалдың жетіспеуі.

Климаттық көрсеткіштер

Шөлге жауын-шашынның аздығы (200 мм-ден кем) және тұрақсыздығы тән. Жауын-шашын түсу ырғағына қарай бірнеше тип ажыратылады:

  • Жауын-шашын негізінен қыста түседі.
  • Жауын жазда түсіп, құрғақ кезең қысқа болады.
  • Жауын барлық маусымда түседі немесе екі кезеңмен байқалады.
  • Жауын-шашын өте тұрақсыз немесе мүлде болмайды.

Өсімдіктері және шөл типтері

Өсімдік жамылғысы сирек, ылғал тапшылығына бейімделген, ксероморфты құрылым басым. Эфемерлер мен эфемероидтар жиі кездеседі.

Субстратқа қарай шөлдер құмды, сазды, тасты, сортаң және басқа да типтерге бөлінеді.

Ылғалды тропиктік ормандар

Максималды өнімділік

Климат және су айналымы

Ылғалды экваторлық және тропиктік ормандар ылғалдылық пен температураның ең қолайлы жағдайында өсіп, өсімдіктер жабынының максималды өнімділігін қамтамасыз етеді. Бұл аймақтарға циклондар тән, дауылдар жиі болады.

Орман жауын-шашынның көп бөлігін ұстап қалады: бір бөлігі жапырақ беттерінен буланады, ал қалған бөлігі тамырлар көп қабатталған топыраққа сіңеді.

Вертикалды құрылым және жануарлар

Вертикалды құрылымының ерекшелігі: өте биік ағаштар аз, ал негізгі орманды құрайтын екінші қабат өте қалың әрі тұтас. Сондықтан ярустылық әлсіз байқалады.

Жыртқыш құстардан гарпиялар (маймыл жегіш), үкілер, қырғилар және басқа да түрлер кездеседі; олар маймылдармен, жыландармен, жарғанаттармен қоректенеді.

Сүтқоректілердің едәуір бөлігі құмырсқалар мен термиттерді қорек етеді. Мысалы, ағаш құмырсқа жегіші Амазония ормандарында тіршілік етеді.

Сабақты бекіту сұрақтары

1) Түсінік

Экожүйе дегеніміз не? Оның негізгі құрамдас бөліктерін атаңыз.

2) Сипаттама

Экожүйелердің негізгі типтеріне (тундра, тайга, дала, шөл, ылғалды тропиктік орман) қысқаша сипаттама беріңіз.

3) Қорғау

Экожүйелерді қорғаудың тиімді шараларын ұсыныңыз.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Қорытынды

Экожүйелердің алуан түрлілігі табиғи жағдайлармен анықталады, ал әрбір биомда тіршілік иелері климат пен ресурстарға сәйкес ерекше бейімделулер қалыптастырады.

Үй тапсырмасы

  • Тақырып бойынша өзіндік ізденіс жұмысын орындау.
  • Негізгі ұғымдар бойынша ассоциация (ой картасы) құрастыру.