Стилистика ғылымында оның көптеген түсінігі бар
Стилистика және стиль ұғымы
Стилистика ғылымында бұл ұғымға берілетін анықтамалар көп. Мұның себебі, бір жағынан, стилистиканың тарихи дамуымен байланысты болса, екінші жағынан, стиль ұғымының күрделілігінен туындайды.
Терминнің шығу тегі
Стиль сөзі латынның stylus (грекше stylos) — «жазуға арналған таяқша, жазу құралы» деген мағынасынан шыққан. Кейін бұл атау «жазу мәнері» ұғымын білдіретін болды.
Стилистика нені зерттейді?
Стилистика — ең алдымен стиль туралы ғылым. Стиль деп белгілі бір тілдегі лексикалық, грамматикалық және фонетикалық тәсілдердің қолданылу принциптерін айтамыз. Бір ойды айту немесе жазу үшін қажетті тілдік құралдар саналы түрде сұрыпталып, орнымен жұмсалады.
Кең және тар мағынадағы стиль
- Дәстүрлі практикалық стилистикада стиль термині тілдің нормативті-стилистикалық ережелеріне сай келу дәрежесін білдіреді (мысалы, «жақсы стиль», «жаман стиль»).
- Кең мағынада стиль — сөйлеу мәнері, ал тар мағынада — жеке шығармаға немесе жазушы шығармашылығына тән тілдік ерекшелік (көркем әдебиет стилистикасы тұрғысынан).
- Қай жағдайда да стиль ұғымы тілдік қолданыспен тікелей байланысты қарастырылады.
Тіл стилі, сөйлеу стилі және жанр
Стильді тілдің стилистикалық бояуы бар құралдарының жиынтығы ретінде түсіну — тілдік құрылымның стилистикалық белгілеріне арнайы назар аударудан туған түсінік. Ғылымда тіл стилі және сөйлеу стилі деген ұғымдар орныққан.
Тіл
Тіл — қатынас құралы.
Сөйлеу
Сөйлеу — сол құралдың іске асуы, яғни нақты қызметтегі көрінісі.
Сөйлеу стилі
Сөйлеу стильдері — тіл стильдерінің жүзеге асқан, қолданыстағы нәтижесі.
Жанрмен байланыс
Сөйлеу стильдері әрдайым жанрлармен байланысты. Тіл стильдері сөйлеу стильдерімен өзара сәйкес келсе, сөйлеу стильдерінің нақты көрінісі сөйлеудің әртүрлі композициялық формаларында немесе жанрларында жүзеге асады.
Әдебиеттанудағы стиль: мәні мен түрлері
Әдебиет пен өнер кеңістігінде стиль — қаламгердің жазу мәнері, ой түйінін ашу тәсілі, образдар жүйесінің тұрақты бірлігі. Стильдің жұмыс стилі, газет стилі, ғылым стилі сияқты түрлері бар; көркем әдебиетте ол көркем құралдардың тұтастығы әрі әдіс ретінде танылады.
Көркемдік тұтастық
Көркемдік компоненттер мен жанрлық- түрлік ерекшеліктерді өз қажетіне жарату, мазмұн байлығын тереңдету арқылы суреткердің стильдік даралығы айқындалады. Стиль суреткердің қолтаңбасын танытып қана қоймай, сөз өнеріндегі көркемдік әдіс-тәсілдерді және әдебиеттің бағыт-бағдарын ажыратуға мүмкіндік береді.
Түр мен мазмұн бірлігі
Стиль түр мен мазмұнның бірлігін қалыптастырып, көркем мәтіннің тұтастығын қамтамасыз етеді. Әдебиеттануда дәуір стилі (қайта өркендеу, барокко, классицизм, реализм), ағымдар мен бағыттар стилі, ұлттық стиль және суреткерге тән жеке стиль сияқты түрлер аталады.
Тарихи қалыптасу белестері
Антика және классицизм
Антикалық дәуірде стиль сөйлеу мәнері мен сөйлеу тәртібі ұғымдарын білдірді. Осы негізде классицизм кезеңінде стильдің үш түрі (жоғары, орташа, төмен) айқындалды.
Жаңа дәуірдегі түсініктер
XVII ғасырда стиль филологиялық пән ретінде қалыптасты, XVIII ғасырда философиялық эстетиканың назарын аудартты. И. В. Гете мен Г. Гегель стильді дүниені танудың көркем белгісі ретінде бағалады.
XX ғасыр: лингвистикалық стилистика және жаңа ойлар
В. В. Виноградов стильдің көп мәнді екенін атап өтті. Л. Шепилова стильді әдіс ретінде танып, «әдіс — өмірді образ арқылы көрудің айрықша түрі» деген тұжырым жасады. ХХ ғасырдың 20-жылдары лингвистикалық стилистика қалыптасып, кеңестік кезеңде стиль шығармашылық әдіс ретінде кең тарады. Реалистік романның дамуы стильге жаңалық әкелді; М. М. Бахтин пікірталас пен қарама-қайшылықтар жаңа стильді қалыптастыратын күшке ие екенін көрсетті.
Қазақ әдебиеттануындағы стиль туралы ойлар
А. Байтұрсыновтың тұжырымы
А. Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» еңбегінде әр ақын мен жазушы сөзді өзінше құрастырып, өз ыңғайымен тізетінін, әрқайсысының лексикасында өзіндік айырма мен белгі болатынын айтады. Бұл белгі — сөзді тізудегі әдеттену мен машықтанудан туындайды, бірақ жалпы сөз түзу шарттарынан асып кете алмайды. Ол стильді тіл қисыны мен лұғат қисынының бірлігі деп таниды.
Абай стилін бағалау
Байтұрсынов Абай туралы: қандай тақырыпты қозғаса да, ақын мәселенің түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін танып жазатынын атап өтеді. Абайдың сөзі ықшам, бірақ мағынасы терең. Сондай-ақ сөз иесі әрі жазушы, әрі сыншы болуы керектігін, шырайлылыққа — шеберлік, маңыздылыққа — білім қажет екенін, Абай бойында осы үшеуі де бар екенін көрсетеді.
Зерттеулер мен көркем тәжірибе
Қ. Жұмалиев «Стиль — өнер ерекшелігі» (1966) еңбегінде қаламгердің жазу мәнерін, көркемдік шеберлігі мен талант табиғатын талдаса, З. Қабдолов «Әдебиет теориясының негіздерінде» суреткерге тән шығармалық ерекшелікті стиль ретінде қарастырды.
Кеңестік әдебиетте төңкеріс кейіпкерлерінің тілі мен сөйлеу мәнері, қарапайым адамның сөзі мен әңгімесі стильдік құбылыс ретінде көрінді. Мысалы, Б. Майлиннің «Мырқымбай» бейнесі осы үрдіске жатады.
Қаламгерлік қолтаңба мысалдары
М. Әуезовтің алғашқы әңгімелеріндегі қыр өмірінің суреттері кейін «Абай жолы» роман-эпопеясында дәуір келбеті мен адам әрекетін кең тыныспен бейнелеуге ұласты. С. Сейфуллиннің «Альбатрос» поэмасынан да жаңару лебі танылады. Бұл шығармалардан авторларға ғана тән стильдік ерекшелік пен шеберлік айқын байқалады.
Т. Әлімқұлов, А. Сүлейменов, Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, Қ. Ысқақ, О. Бөкей, С. Мұратбеков, Д. Исабеков және басқа қаламгерлердің туындыларында қарапайым халық тілі жаңа стильдік арнада көрінді.
Қорытынды түйін
Стильдің өзегі
Стиль — тілдік құралдарды таңдау мен қолданудың жүйесі; сөйлеуде ол жанр арқылы нақты көрініс табады.
Әдеби кеңістіктегі қызметі
Көркем мәтінде стиль авторлық қолтаңбаны айқындап, түр мен мазмұн бірлігін сақтайды.
Көпқырлылық
Стиль ұғымы тарихи дәуірлер, бағыттар, ұлттық ерекшелік және жеке суреткер деңгейінде әр қырынан танылады.