Қазақша рефераттар

Еліктеу сөзді табыңдар

Мақсат пен міндеттер

Бұл сабақта оқушылар негізгі және туынды еліктеу сөздердің жасалу жолдарын түсініп, оларды сөйлем ішінде дұрыс танып, талдай алуы көзделеді.

Білімділік

Еліктеу сөз туралы түсінік беру және оны өткен тақырыптармен байланыстыра отырып, білімді тереңдету.

Дамытушылық

Еліктеу сөздердің мағынасын ашуға үйрету, сөздік қорды байыту, ауызекі сөйлеу мәдениетін қалыптастыру және Абай сөзінің құдіретін түсіндіру.

Тәрбиелік

Дұрыс сөйлеуге, әдептілікке, елге сүйіспеншілікке баулу және алған білімді есте сақтап, жүйелі бекітуге дағдыландыру.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныппен жұмыс

  • Оқушылармен амандасу: «Сәлеметсіңдер ме, балалар! Отырыңдар.»
  • Кезекшімен сөйлесу: сыныпта кім кезекші, кім жоқ, сабаққа дайындық, оқу құралдарының толықтығы.
  • Психологиялық дайындық: сабаққа назар аударту, жинақталу.

II. Үй жұмысын тексеру

Тапсырмалар

Ережелерді түсініп оқу, жаттау және қайталау.

Жаттығулар

305–306

Сұрақ-жауап

  • Еліктеу сөз дегеніміз не?
  • Мағынасына қарай еліктеу сөздер қандай топтарға бөлінеді?
  • Олардың бір-бірінен айырмашылығы қандай?
  • Еліктеу сөздердің басқа сөз таптарынан айырмашылығы қандай?

III. Жаңа сабақ

Негізгі ой

Еліктеу сөздер тұлғасына қарай негізгі және туынды болып екіге бөлінеді.

Өлі түбір туралы ескерту

Кейбір туынды еліктеу сөздер -аң, -ең, -ың, -ің, -ң жұрнақтары арқылы жасалғанымен, олардың түбірі қазіргі кезде жеке қолданылмай, өлі түбірге айналған. Мұндай түбірді түбірлес басқа сөздермен салыстыра отырып болжауға болады.

Мысалдар (жасалу үлгілері)

  • бағж-аң (бақши)
  • ежір-ең (ежірей)
  • жарб-аң (жарби)
  • тарп-аң (тарпи)
  • адыр-аң (адырай, адырақ)
  • шапш-аң (шапши)

Сөйлем ішіндегі қолданыс

Қорқып кетіп, көзі бағжаң ете қалды.

Қараңғыда алдынан жарбаң етіп жапалақ ұшты.

Мұның алдын орауға тырысып, арттағылар шапшаң қимылдады.

Құрамына қарай

Еліктеу сөздер де басқа сөз таптары сияқты құрамына қарай дара және күрделі болып бөлінеді.

Талқылау сұрақтары

  • Дара сөз дегеніміз қандай сөздер?
  • Күрделі сөз дегеніміз қандай сөздер?
  • Күрделі сөздер қалай жасалады (бірігу, қосарлану, тіркесу, қысқару)?

Жұрнақ арқылы жасалуы

Еліктеу сөздерден жұрнақ арқылы басқа сөз таптары да жасалады. Көбіне зат есім мен етістік жасалады.

Үлгі 1

Еліктеу сөз + (-ыл, -іл, -л, -ғыр, -гір) → туынды зат есім

Үлгі 2

Еліктеу сөз + (-ыра, -іре, -да, -де) → туынды етістік

Үлгі 3

Еліктеу сөз + (-ыр, -ақ, -ек, -іш, -ық) → туынды сын есім

Алған білімді бекіту

Топтық жұмыс ережесі

Сынып 3 топқа бөлінеді. Қай топ бірінші аяқтаса — 5 ұпай, екінші — 4 ұпай, үшінші — 3 ұпай.

307-жаттығу

Мәтіннен еліктеу сөздерді тауып, төмендегі үлгі бойынша талдаңдар.

Мысал Дара Күрделі Негізгі Туынды Еліктеуіш Бейнелеуіш
елпең + + +

308-жаттығу

Әр топ мәтіннен еліктеу сөздерді тауып, өз бағыты бойынша талдау жасайды.

1-топ

Еліктеу сөздерді тауып, құрамын анықтайды; 1–2-сөйлемдерге морфологиялық талдау жасайды.

2-топ

Еліктеу сөздерді тауып, мағыналық түрін анықтайды; 3–4-сөйлемдерге морфологиялық талдау жасайды.

3-топ

Еліктеу сөздерді тауып, тұлғалық түрін анықтайды; 5–6-сөйлемдерге морфологиялық талдау жасайды.

309-жаттығу

Жаттығуда Абайдың өлең жолдары берілген. Өлеңнен туынды еліктеу сөздерді тауып, олардың қай сөз табының қызметінде тұрғанын анықтаңдар.

311-жаттығу

Негізгі еліктеуіш сөздерді бір бағанаға, туынды еліктеуіш сөздерді екінші бағанаға жазыңдар.

Үй тапсырмасы

Пысықтауға арналған тапсырмаларға дайындалу: 310–312-жаттығулар.

Бағалау

Топтық жұмыстардағы ұпай саны және тапсырмалардың орындалу сапасы бойынша бағаланады.

Қорытынды

Білімді бекіту мақсатында сабақ соңында тест жұмысы жүргізіледі.

Тест тапсырмалары

  1. 1. Еліктеу сөзді табыңдар:

    • а) ағарады
    • ә) гүр-гүр
    • б) бүлдіреді
    • в) илекте

  2. 2. Бейнелеуіш сөзді табыңдар:

    • а) тарс
    • ә) жалт-жұлт
    • б) сыңғыр
    • в) арс-арс

  3. 3. Негізгі еліктеу сөзді табыңдар:

    • а) шұбартөс
    • ә) қыңқ
    • б) елпең
    • в) күркіре

  4. 4. Туынды еліктеу сөзді табыңдар:

    • а) күркіре
    • ә) тарс
    • б) ойна
    • в) қыңқ

  5. 5. Туынды еліктеу сөз жасайтын жұрнақтарды табыңдар:

    • а) -ша, -ше, -қы, -кі, -к
    • ә) -аң, -ең, -ың, -ің, -ң
    • б) -ыс, -іс, -ым, -м
    • в) -а, -е, -й, -ар, -ер, -р

  6. 6. Қажетті еліктеу сөзді тауып қойыңдар: «Қарға …… етті»

    • а) бұрқ
    • ә) сарқ
    • б) сарт
    • в) қарқ

  7. 7. Негізгі еліктеу сөзді табыңдар:

    • а) селк
    • ә) қисаң
    • б) томпаң
    • в) үлбіре

  8. 8. Еліктеу сөзді тіркесті көрсетіңдер:

    • а) сылқ-сылқ күлді
    • ә) емін-еркін отыр
    • б) мыңға жуық
    • в) әттең, естімедім-ау

  9. 9. Туынды еліктеу сөзді табыңдар:

    • а) тарс-тұрс
    • ә) қисаң-қисаң
    • б) былқ
    • в) селк

  10. 10. Еліктеу сөзді табыңдар:

    Сол кезде алдынан бұрқ еткен шаң шықты.

    • а) сол кезде
    • ә) бұрқ еткен
    • б) алдынан
    • в) шаң шықты

Қорытынды және ой түйіндеу

Бүгінгі сабақта алған білімді қазақ тілі сабағында ғана емес, күнделікті тілдік қолданыста да орнымен пайдалану маңызды. Білімді ұмыттырмайтын ең тиімді жол — оны жиі қайталап, жүйелі түрде бекіту.

Абайға байланыс

Сабақ соңында есте сақтаудың себептері туралы ойды тереңдету мақсатында Абайдың 31-қара сөзін аудио арқылы тыңдатуға болады.

Аудио

Абайдың 31-қара сөзі

Негізгі түйін

Еліктеу сөздер тұлғасына қарай негізгі және туынды болып бөлінеді.

Құрамдық жіктелім

Құрамына қарай: дара және күрделі.

Практика

Жаттығулар мен тест арқылы тану, ажырату және морфологиялық талдау дағдылары бекітіледі.