Қазақша рефераттар

Авторлық құқық

Авторлық құқық және сабақтас құқықтар: негізгі ұғымдар

Авторлық құқық санаткерлік меншік саласында ғылым, әдебиет және өнер туындыларын жасауға және пайдалануға байланысты қатынастарды реттейді. Сонымен қатар қойылымдар, орындаушылық, фонограммалар, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының хабарлары сияқты объектілерге қатысты сабақтас құқықтарды да қамтиды.

Төменде осы тақырыптағы басты терминдер ықшам әрі түсінікті түрде берілген.

Негізгі анықтамалар

Автор

Шығармашылық еңбегімен туынды жасаған жеке тұлға.

Авторлық құқық

Автордың мүліктік және мүліктік емес (жеке) құқықтарының жиынтығы.

Санаткерлік меншік

Шығармашылық қызметтің объектілендірілген нәтижесіне қатысты меншік.

Айрықша құқық

Автордың немесе сабақтас құқықтар иесінің туындыны, орындаушылықты, фонограмманы не хабарды заңда белгіленген мерзім ішінде өз қалауы бойынша кез келген тәсілмен пайдалану жөніндегі мүліктік құқығы.

Айрықша емес құқық

Авторлық (не сабақтас) құқық иесімен қатар, автордың тиісті рұқсатын алған басқа тұлғаның да туындыны пайдалануға құқығы (заңда көзделген шектерде).

Деректер базасы

Мақалалар, есептер, фактілер және басқа да деректер жиынтығы; деректерді іріктеу немесе орналастыру шығармашылық еңбек нәтижесі болған жағдайда қорғалады.

Техникалық және өндірістік ұғымдар

  • Дыбыс-бейнежазу туындысы

    Арнайы техникалық құрылғылар арқылы көруге және естуге арналған, өзара байланысты кадрлар сериясынан тұратын туынды.

  • Жазу

    Дыбыстарды және/немесе бейнелерді көп мәрте қабылдауға, қайта шығаруға немесе хабарлауға мүмкіндік беретін материалдық нысанда техникалық құралдар арқылы бекіту.

  • Қайта шығару

    Туындының немесе фонограмманың бір немесе одан да көп данасын кез келген материалдық нысанда (оның ішінде дыбыс- және бейнежазба түрінде) дайындау.

  • Дыбыс-бейнежазу туындысын дайындаушы

    Осындай туындыны жасау бастамасын көтеріп, жауапкершілікті (соның ішінде материалдық жауапкершілікті) өз мойнына алған жеке немесе заңды тұлға.

  • Туындының данасы

    Туындының кез келген материалдық нысанда дайындалған көшірмесі.

  • Контрафактілік даналар

    Дайындалуы немесе таратылуы авторлық және (немесе) сабақтас құқықтардың бұзылуына әкелетін туындының не фонограмманың даналары.

Орындаушылық және хабар таратуға қатысты

Орындау
Туындыны, қойылымды немесе фонограмманы сахнада, роль, ән, би арқылы немесе техникалық құралдардың көмегімен көрсету.
Орындаушы
Актер, әнші, музыкант, биші, мәнерлеп оқушы, музыкалық аспапта ойнаушы немесе туындыны өзге тәсілмен орындайтын тұлға, сондай-ақ спектакль қоюшы-режиссер.
Эфирге беру
Туындыны, фонограмманы, орындаушылықты немесе қойылымды радио, теледидар арқылы, сондай-ақ эфирлік не кабельдік хабар тарату арқылы көпшілікке жеткізу.

Құқықтық негіз және қолданылу аясы

Қазақстан Республикасының авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңнамасы ҚР Азаматтық кодексінен, арнайы заңнан және соларға сәйкес қабылданатын басқа да нормативтік құқықтық актілерден тұрады.

Авторлық құқықтың қолданылу аясы

  1. 1 Авторлардың немесе олардың құқық мұрагерлерінің азаматтығына қарамастан, Қазақстан Республикасы аумағында жарияланған (не жарияланбаған, бірақ объективті нысанда бар) туындыларға қолданылады.
  2. 2 Қазақстан Республикасынан тыс жерде объективті нысанда бар (жарияланған не жарияланбаған) туындыларға да қолданылады, егер авторлар немесе олардың құқық мұрагерлері ҚР азаматтары деп танылса.
  3. 3 ҚР халықаралық шарттарына сәйкес басқа мемлекеттердің азаматтары да авторлар (олардың құқық мұрагерлері) ретінде танылатын жағдайлар бар.
  4. 4 Туынды халықаралық шарттарға сәйкес Қазақстан аумағында қорғалса, туынды авторы авторлық құқық туындауына негіз болған іс-әрекет немесе мән-жай орын алған мемлекеттің заңы бойынша айқындалады.

Авторлық құқық объектісі

Қолданылатын қағидалар

  • Авторлық құқық мазмұнына, мақсатына, маңызына, берілу әдісі мен нысанына қарамастан, шығармашылық еңбек нәтижесі болып табылатын ғылым, әдебиет және өнер туындыларына қолданылады.
  • Қорғау үшін туынды белгілі бір объективті түрде көрініс табуы тиіс.
  • Туындының дербес қолдануға болатын бөлігі де (егер жоғарыдағы белгілерге сай болса) авторлық құқық объектісі болып танылады.
  • Идеялар, тұжырымдамалар, принциптер, әдістер, жүйелер, процестер, жаңалықтар және фактілердің өздері авторлық құқықпен қорғалмайды.
  • Туындыға авторлық құқық туынды жасалған материалдық объектіні меншіктеу құқығымен байланысты емес; материалдық объектінің берілуі (заңда көзделген жағдайлардан басқа) туындыға құқықтардың өздігінен ауысуына әкелмейді.

Құқықтың туындауы және белгі қою

Ғылым, әдебиет және өнер туындысына авторлық құқық оның жасалу дерегіне қарай туындайды. Құқықтың пайда болуы және жүзеге асуы үшін туындыны тіркеу немесе өзге арнайы рәсімдеу талап етілмейді.

Авторлық құқық қорғау белгісі

  • Қоршауға алынған латын әрпі: (C)
  • Айрықша құқық иесінің аты-жөні (не атауы)
  • Туындының алғаш жарияланған жылы

Қажет болған жағдайда автор немесе өзге айрықша құқық иесі туындының авторлығын, жариялану фактісі мен мерзімін, сондай-ақ шарттық құқықтарын куәландыру үшін туындыны ресми тізілімдерге тіркей алады. Тіркеуді уәкілетті орган нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жүзеге асырады.

Қорғалатын және қорғалмайтын туындылар

Авторлық құқық объектілері

  • Әдеби туындылар
  • Драмалық және музыкалық-драмалық туындылар
  • Сценарий туындылар
  • Хореография және пантомима туындылары
  • Мәтіні бар немесе мәтіні жоқ музыкалық туындылар
  • Дыбыс-бейнежазу туындылары
  • Мүсіндеме, кескіндеме және өзге бейнелеу өнері туындылары
  • Қолданбалы өнер туындылары
  • Сәулет, қала құрылысы және бау-саябақ өнері туындылары
  • Фототуындылар
  • Карталар, жоспарлар, нобайлар және үш өлшемді туындылар (география, топография және басқа ғылымдарға қатысты)
  • ЭЕМ-ге арналған бағдарламалар
  • Өзге де туындылар

Авторлық құқық объектісі болып табылмайтындар

  • Ресми құжаттар (заңдар, сот шешімдері, әкімшілік/сот сипатындағы және дипломатиялық мәтіндер), сондай-ақ олардың ресми аудармалары
  • Мемлекеттік нышандар мен белгілер (жалаулар, елтаңбалар, ордендер, ақша белгілері және т.б.)
  • Халық шығармашылығы туындылары
  • Оқиғалар мен фактілер туралы ақпараттық сипаттағы хабарлар

Автордың келісімінсіз пайдалану: рұқсат етілетін шектер

Жеке мақсатта көшірмелеу (сыйақысыз)

Заңды түрде жарияланған туындыны автордың келісімінсіз және авторлық сыйақы төлемей, жеке тұлға тек өз мақсаты үшін бір дана етіп көшірмелей алады (заңда көзделген ерекше жағдайларды қоспағанда).

Бұл ереже қолданылмайды:

  • Үй және соған ұқсас ғимараттар түріндегі сәулет туындыларын көшірмелеуге
  • Деректер базаларын немесе олардың елеулі бөліктерін көшірмелеуге
  • ЭЕМ бағдарламаларын заңда көрсетілген жағдайлардан тыс көшірмелеуге
  • Кітаптарды және нота мәтіндерін репродукциялауға

Келісімсіз пайдалану (дәйексөз, оқу, жаңалық)

Автордың келісімінсіз және авторлық сыйақы төлемей пайдалануға, бірақ міндетті түрде автордың аты-жөнін және алынған дереккөзді көрсете отырып, мына жағдайларда жол беріледі:

  1. 1 Ғылыми, зерттеу, пікірталас, сын және ақпараттық мақсатта, қажетті көлемде дәйексөз келтіру (баспасөзге шолу ретінде газет-журнал мақалаларынан үзінділерді қоса).
  2. 2 Оқыту сипатындағы басылымдарда, радио және телехабарларда, дыбыс-бейнежазуларда мақсатқа сай көлемде пайдалану.
  3. 3 Ағымдағы экономикалық, саяси, әлеуметтік және діни мәселелер бойынша заңды жарияланған мақалаларды (не эфирге берілген осындай туындыларды) жұртшылық назарына жеткізу үшін көшіру, эфирге тарату немесе кабель арқылы хабарлау.
  4. 4 Көпшілік алдында сөйленген саяси сөздерді, үндеулерді, баяндамаларды және осы сияқты туындыларды ақпараттық мақсатқа сай көлемде жариялау (автордың жинақта жариялау құқығы сақталады).
  5. 5 Ағымдағы оқиғалар кезінде көрінген/естілгенді фото, эфир немесе кабель арқылы шолуларда ақпараттық мақсатқа сай көлемде көшіру және көпшілікке жеткізу (автордың жинақта жариялау құқығы сақталады).
  6. 6 Заңды жарияланған туындыларды бедерлі-нүкте (Брайль) жазуымен немесе зағип адамдарға арналған өзге арнайы тәсілдермен, пайда таппай көшірмелеу (арнайы сол үшін жасалған туындылардан басқа).

Тең авторлық және құрама туындылар

Тең авторлар

  • Екі немесе одан да көп адамның бірлескен шығармашылық еңбегімен жасалған туындының авторлық құқығы тең авторларға тиесілі.
  • Егер туынды бөлігі басқа бөліктерден тәуелсіз пайдаланылса, ол дербес мәні бар туынды деп танылады.
  • Келісімде өзгеше көзделмесе, әр тең автор өзі жасаған дербес бөлігін өз қалауы бойынша пайдалана алады.
  • Тұтас туындыны пайдалану құқығы тең авторларға ортақ; өзара қатынастар келісіммен белгіленуі мүмкін.
  • Егер туынды бөлінбейтін біртұтас дүние болса, негізсіз түрде пайдалануға тыйым салуға тең авторлардың ешқайсысы құқылы емес.

Жинақтар және басқа құрама туындылар

Жинақтың немесе құрама туындының авторы материалдарды іріктеу мен орналастыру шығармашылық еңбек нәтижесі болғаны үшін авторлық құқыққа ие болады. Бұл ретте құрама туындыға енгізілген әрбір туынды авторларының құқықтары сақталуы тиіс.

Егер авторлық шартта өзгеше көзделмесе, құрама туындыға енгізілген туындылардың авторлары өз туындыларын сол жинаққа қарамастан пайдалана алады.

Мерзімді басылымдар

Энциклопедияларды, энциклопедиялық сөздіктерді, мерзімді басылымдарды (газет, журнал және т.б.) жарыққа шығаратын баспагерге басылымды тұтас пайдалануға айрықша құқық беріледі. Баспагер өз атауын көрсетуге немесе оны көрсетуді талап етуге құқылы. Ал енгізілген туындылардың авторлары өз құқықтарын сақтап қалады.

Авторлық құқықтарды қорғау

Қорғау тәсілдері

  • Құқықтарды тану
  • Құқық бұзылғанға дейінгі жағдайды қалпына келтіру
  • Құқықты бұзатын немесе бұзылу қаупін төндіретін әрекеттерді тоқтату
  • Айырылып қалған пайданы қоса алғанда, шығындарды өтеу
  • Құқық бұзушы тапқан табысты өндіріп алу
  • Заңда көзделген өтемақы өндіріп алу (мөлшерін сот айқындайды)

Контрафактілік даналар бойынша шаралар

Іс қаралғанға дейін судья контрафактілік деп жорамалданған туынды немесе фонограмма даналарын дайындауға, көшірмелеуге, сатуға және пайдалануға тыйым салу туралы ұйғарым шығаруға құқылы.

Сондай-ақ судья контрафактілік даналарды және көшірмелеуге арналған материалдар мен жабдықтарды пайдалануға тыйым салып, алып қою туралы ұйғарым шығара алады.

Сот контрафактілік даналарды, сондай-ақ көшірмелеуге пайдаланылған материалдар мен жабдықтарды тәркілеу туралы шешім қабылдауы мүмкін. Контрафактілік даналар талап ету бойынша құқық иесіне берілуі немесе сот шешімімен жойылуы тиіс. Материалдар мен жабдықтар да жойылуы немесе мемлекет кірісіне берілуі мүмкін.

Жеке мақсатта көшірмелеу: сыйақы төлеу арқылы

Рұқсат етілетін жағдай

Автордың, орындаушының және фонограмма жасаушының келісімінсіз, бірақ оларға сыйақы төлей отырып, дыбыс-бейнежазу туындысын немесе туындының дыбыстық жазбасын жеке мақсатта көшірмелеуге жол беріледі.

Сыйақыны кім төлейді және қалай бөлінеді

Сыйақыны көшірмелеуге пайдаланылатын жабдықтарды (дыбыс/бейне магнитофондар және басқа құрылғылар) және материалдық жеткізгіштерді (таспа, кассета, шағын диск және т.б.) дайындаушылар немесе импорттаушылар төлейді.

Сыйақыны жинау мен бөлуді мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйым келісім бойынша жүзеге асырады.

Бөліну үлесі (егер келісімде өзгеше көзделмесе)

  • Авторларға 40%
  • Орындаушыларға 30%
  • Фонограмма жасаушыларға 30%

Сыйақының мөлшері мен төлеу шарттары дайындаушылар/импорттаушылар мен құқықтарды ұжымдық басқару ұйымдары арасындағы келісімде белгіленеді; келісімге келмеген жағдайда уәкілетті орган айқындайды.

Экспортқа шығарылатын, сондай-ақ үй жағдайында пайдалануға арналмаған жабдықтар мен материалдық жеткізгіштер үшін сыйақы төленбейді.