Үмітсіз жаннан без, Қайырсыз малдан без
Қазақ мақал-мәтелдері мен нақыл сөздер
Төмендегі жинақ — қазақ халқының өмірлік тәжірибесінен, мінез-құлқынан, еңбек пен бірліктен, әділдік пен ар-ұяттан өрілген мақал-мәтелдері мен нақыл сөздері. Әр сөйлем қысқа болғанымен, мағынасы терең: дұрыс сөзді дәл айтуға, жақсыны үлгі етуге, жаманнан сақтануға шақырады.
Ел, бірлік, туған жер
- Сағынған елін аңсайды, Сары ала қаз көлін аңсайды.
- Ел аузына елек қойып болмас.
- Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
- Ел боламын десең, бесігіңді түзе.
- Бірлік болмай, тірлік болмайды.
- Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
- Алыстағы туыстан жақындағы көршің артық.
- Өзге елдің оты өз еліңнің түтініне татымас.
- Адассаң, елмен адас.
- Елді іс біріктіреді, сөз бұзады.
- Елді сөкпе, кенді төкпе.
- Ерден аспақ бар, елден аспақ жоқ.
- Ел ағыны мен су ағыны тең.
- Ел қадірін көрген біледі, жол қадірін жүрген біледі.
- Ел аузы дуалы.
- Ел құлағы елу.
- Ел жасымен көрікті, тау тасымен көрікті, аяқ асымен көрікті.
- Есің барда еліңді тап.
- Беліңнің мықтысы — бір басыңа, еліңнің мықтысы — бір ғасырға.
- Жер шежіресі — ел шежіресі.
- Жат елдің қаршығасынан өз еліңнің қарғасы артық.
Еңбек, білім, мінез
- Бала тілі — бал.
- Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.
- Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей.
- Не ексең, соны орасың.
- Жаяуға жол алыс.
- Өтірік өрге баспайды.
- Қанағат қарын тойдырады.
- Айтылған сөз — атылған оқ.
- Ақылы көпті дау алмайды, досы көпті жау алмайды.
- Жігітке жеті өнер де аз.
- Жылтырағанның бәрі алтын емес.
- Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады.
- Үндемеген үйдей пәледен құтылады.
- Қоянды қамыс өлтіреді, жігітті намыс өлтіреді.
- Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
- Көз қорқақ, қол батыр.
- Соңғы түйенің жүгі ауыр.
- Есектің жүгі жеңіл болса, жатаған келеді.
- Денсаулық — зор байлық.
- Ішің ауырса аузыңды тый, көзің ауырса қолыңды тый.
- Жүре берсең көре бересің, көре берсең көне бересің.
- Өзім білем деу — өрге апармайды.
- Арақ атаңнан қалған ас емес.
- Арақты итке құйсаң да ішпейді.
- Есекке алтын ноқта тақсаң да, есек болып қалады.
- Балықшы балықшыны алыстан таниды.
- Жақсы бала — сүйік, жаман бала — күйік.
- Бесік баласы бес түлейді.
Ар-ұят, әділдік, ата-ана
- Жақсылыққа жақсылық — әр кісінің ісі, жамандыққа жақсылық — ер кісінің ісі.
- Аш бала тоқ баламен ойнамайды.
- Тоқ бала аш болам деп ойламайды.
- Аспаннан киіз жауса да, сорлы ұлтараққа жарымайды.
- Ұста пышаққа жарымас, етікші етікке жарымас.
- Жоқшылық ердің қолын байлайды.
- Біреу тойып секіреді, біреу тоңып секіреді.
- Батыр туса — ел ырысы, жаңбыр жауса — жер ырысы.
- Анаңды Меккеге үш рет арқалап барсаң да, қарызыңды өтей алмайсың.
- Балалы үйде өтірік жатпайды.
- Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.
- Астың дәмін тұз келтіреді, ауылдың сәнін қыз келтіреді.
- Қыз өссе — елдің көркі, гүл өссе — жердің көркі.
- Ананың көңілі — балада, баланың көңілі — далада.
- Атаның еккен ағашы — ұрпаққа сая.
- Әке өліп, бала қалса — мұратына жетеді; бала өліп, ата қалса — арманы ішінде кетеді.
- Әке тұрып бала сөйлесе — шіркіндік, аға тұрып іні сөйлесе — еркіндік.
- Атадан бала, мойыннан жаға озбайды.
- Атасы басқа — аттан түс, атасы бір — атқа мін.
- Алыссаң атаң болса да жық, аясаң көтеріп жібер.
- Атаңа не істесең, алдыңа сол келеді.
- Құлынында кісінемеген ат болады, атасын көрмеген ұл жат болады.
- Атаның жаман ұлы — малға ортақ, әр үйлі жанға ортақ.
- Өзіңді көрген өлсе — өлсін, атаңды көрген өлмесін.
- Ата даңқымен ұл өтеді, ана даңқымен қыз өтеді.
- Атадан ұл қалса — өзі қалғаны, қыз қалса — ізі қалғаны.
- Құс балапаны үшін торға түседі, ата баласы үшін азапқа түседі.
- Тай ат болса — ат тынады, ұл ер болса — ата тынады.
- Әке — бауыр, бала — тас.
- Әке — жезде, шеше — күйме.
- Әкесі құрдастың баласы — құрдас.
- Әкесі достың баласы — дос.
- Әкеге баланың алалығы жоқ.
- Әкесін сыйламаған кісіні баласы сыйламайды.
- Әке өлсе — мүлкі мұра, аға өлсе — жеңгесі мұра.
- Әкең барда ел таны — көріп жүріп, атың барда жер таны — желіп жүріп.
- Әке отырып ұл сөйлегеннен без, ана отырып қыз сөйлегеннен без.
- Өз қолыңда болмаса, әкеңде — жат.
- Жақсы әке — жездедей-ақ.
- Соры қалың әкенің кер бағып ұлы өседі, сөз бағып қызы өседі.
- Баланың балалығында әкенің даналығы бар.
- Он бала бір әкеге жүк болмайды, бір әке он балаға жүк болады.
- Жақсы әке жаман балаға қырық жыл азық.
- Аллаға сенген құстай ұшады, адамға сенген мұрттай ұшады.
- Жоққа — салауат, барға — қанағат.
- Кедейшілік есіктен кірсе, иман терезеден шығып қашады.
- Садақаны сау кезде бер.
- Ақ жол — айғақ, қара жол — тайғақ.
- Адамның басы — Алланың добы.
- Атың жаман болса — қарың кетеді, балаң жаман болса — арың кетеді.
- Жесір қатын ер болады, жетім бала ел болады.
- Атаңның құлы айтса да, әділдікке басыңды и.
- Сын түзелмей, мін түзелмейді.
- Аяз әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл.
- Иілген басты қылыш кеспес.
- Әркім өз кездігімен өлшейді.
- Әркім өз бойына қарап тон пішеді.
- Көштің байсал тапқаны — көкорайға қонғаны; даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
- Біткен іске сыншы көп, піскен асқа жеуші көп.
- Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды.
- Сезікті — секіреді.
- Аузы күйген — үріп ішеді.
- Керіскеннің кесірі — келген бақты кетіреді.
- Әділ болсаң — ақжарма, жақсы іске билік қыларсың.
- Сараңдықтың соңы — арамдық.
- Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы.
- Үмітсіз жаннан без, қайырсыз малдан без.
- Адалдық — ардың ісі, ауырлықты көтеру — нардың ісі.
- Сөз — сүйектен өтеді, таяқ — еттен өтеді.
- Бар барын жейді, ұятсыз арын жейді.
- Пасық адамның белгісі: өзі бола алмайды, болғанды көре алмайды.
- Ақ пен қараны шындық айырады.
- Ар қайда болса, ұят сонда.
- Ұрының арты — қуыс.
- Арыңды жастан сақта.
- Қанағат кеткен соң, қасиет қашады.
- Адамдықтың нұры бол, адалдықтың құлы бол.
- Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш.
- Малыңа сүйенбе, арыңа сүйен.
- Ақкөңіл адамға біреудің дерті де батады.
- Пейілі жаман — бәлеге жолығады.
- Ақ көңілден арамдық шықпас; арамдық шықса да, жамандық шықпас.