Айнұр таңырқап
Дұрыс тамақтану – денсаулық кепілі
Денсаулық — адам өміріндегі ең қымбат қазына. Оны жоғалту оңай, ал қалпына келтіру қиын. Сондықтан дұрыс тамақтану, жеке бас гигиенасы және қимыл-қозғалысқа бай өмір салты — әр адамның күнделікті әдетіне айналуы тиіс.
Шараның мақсаты
- Жас ұрпаққа дұрыс тамақтанудың денсаулық үшін маңызын түсіндіру, салауатты өмір салты туралы ұғымдарын кеңейту.
- Дұрыс тамақтану туралы білімді жүйелеу және тереңдету.
- Тазалық пен гигиена ережелерін қайталау және күнделікті қолдануға үйрету.
- Зиянды әдеттер мен зиянды тағамдардан сақтануға баулу, дәрумендер туралы түсінік беру.
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, плакаттар, мақал-мәтелдер, бейнероликтер, суреттер, қызықты тапсырмалар.
Әдістер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, көрнекілік әдіс.
Сабақ түрі
Сайыс сабақ.
Кіріспе: басты байлық
Мұғалім оқушыларға жұмбақ ұсынады:
Оны күткен адамдар,
Ұзақ өмір сүреді.
Қадірін білген жарандар,
Байлық осы деседі.
Жауабы: денсаулық.
Денсаулық — қасиетті де құнды, қайталанбас байлық. Оны сақтау әр адамның өз қолында: пайдалыны таңдап, зияндыдан бойды аулақ ұстау арқылы ғана салауатты өмір салтын қалыптастырамыз.
Сайыс кезеңдері
-
1
Таныстыру
Топтар дәрумендер атынан өздерін таныстырады.
-
2
Кім шапшаң
Сұрақ-жауап арқылы білім сынау.
-
3
Тапқыр болсаң, талас жоқ
Жарнама, қабырға газеттері мен таныстырылымдарды қорғау.
-
4
Тауып көр
Дастархан басында сақталатын ырым-тыйымдардың мағынасын түсіндіру.
-
5
Ойлан тап
Денсаулық пен тазалыққа қатысты жұмбақтарды шешу.
Бағалау тәртібі
- Толық әрі дұрыс жауап: 5 ұпай.
- Толық емес жауап: 3 ұпай.
Топтар: дәрумендер әлемі
Сайысқа қатысушылар дәрумендер атауымен топқа бөлінеді:
A дәрумені
2 «А»
B дәрумені
2 «Б»
C дәрумені
2 «В»
D дәрумені
2 «Г»
E дәрумені
2 «Д»
P дәрумені
2 «Е»
Халқымыз «Бірінші байлық — денсаулық» деп бекер айтпаған. Дені сау, еңбекқор, ақылды азамат болып өсу үшін күнделікті асымыз құнарлы, пайдалы және дәруменге бай болуы керек. Сонымен бірге тамақтану мәдениетін сақтай білу маңызды.
II кезең: «Кім шапшаң» (сұрақ-жауап)
Әр топқа жылдам жауап беруге арналған сұрақтар қойылады:
A дәрумені
Дұрыс тамақтану дегеніміз не?
B дәрумені
Тамақтанудың негізгі ережелерін атаңдар.
C дәрумені
Тамақтану ережесін бұзу қандай зардаптарға әкеледі?
D дәрумені
Пайдалы және пайдасыз тағамды қалай ажыратасыңдар?
E дәрумені
Адам күніне неше рет тамақтануы керек?
P дәрумені
Зиянды тағамдарға нелер жатады?
Артық болмас, білгенің…
Бірнеше жыл бұрын Чехияда жоғары сынып оқушылары құлпынай мен кілегейі бар балмұздақ жеп, жұқпалы аурудың таралуы тіркелген. Зерттеу нәтижесінде кілегей құрамынан А гепатиті анықталған. Бұл мысал тағамның сапасы мен қауіпсіздігіне мұқият болудың маңызын көрсетеді. Сондықтан газдалған сусындар, чипсы және құрамы күмәнді өнімдерден сақ болған дұрыс.
III кезең: «Тапқыр болсаң, талас жоқ» (жарнама және таныстырылым)
Әр топ өзіне берілген тақырып бойынша жарнама, қабырға газеті немесе қысқа таныстырылым қорғайды:
1-топ
Дұрыс тамақтану ережелері
2-топ
Адам ағзасына пайдалы тағамдар
3-топ
Адам ағзасына зиянды тағамдар
4-топ
Дәрумендердің пайдасы
5-топ
Денсаулықтың достары
6-топ
Көкөністер мен жемістер, түрлі тағамдар бұрышы
Қазіргі кезде жиі кездесетін қауіп
Оқушылар арасында чипсы, қытырлауық, жылдам дайындалатын сорпалар, газдалған тәтті сусындар кең таралған. Мұндай өнімдерде дәм күшейткіштер мен әртүрлі қоспалар болуы мүмкін, ал олар ағзаны тітіркендіріп, бас, іш, кеуде ауыруы сияқты жайсыздықтарға әкелуі ықтимал.
Сондықтан табиғи, құрамы түсінікті, химиялық қоспасы аз тағамдарды таңдауға дағдыланайық.
Негізгі ой
Денсаулық — әркімнің өз қолында. Оны нығайту дұрыс таңдау жасаудан басталады: пайдалы ас, таза орта, белсенді қимыл және зиянды әдеттерден аулақ болу.
IV кезең: Дастархан басындағы ырым-тыйымдар
Әр топ тыйым сөздердің мәнін түсіндіріп, оның тәрбиелік маңызын айтады:
- Нанды бір қолмен сындыруға болмайды.
- Тамақты жатып ішуге болмайды: дұрыс отырып тамақтану — денсаулықтың бір шарты.
- Ас үстінен аттама: «Астан үлкен емессің».
- Әкесі отырған кезде балаға бас тартылмайды.
- Дастарханға алдымен нан қойылады.
- Ас ішкен ыдысты төңкеріп қоюға болмайды.
- Ас ішіп болған соң «тойдым» демей, «қанағат» деу жөн.
- Ертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама.
- Балаға миды жегізбеген: «былжыр болып өседі» деген ұғым болған.
- Қонаққа сынық ыдыспен ас бермейді: бұл — құрметсіздік әрі жаман ырым саналған.
- Дастарханнан аттауға болмайды.
- «Өле жегенше, ағайынмен бөле же» — бөлісу мен берекені дәріптейді.
- Ас ішу кезінде ізет, сыйластық, инабаттылық сақталуы тиіс.
Дастархан — тәрбие мектебі
Халық қуанышты да, қайғыны да дастархан басында бөліскен. Өсиет айту, бата беру, келісімге келу — бәрі де осы ортада жүзеге асқан. Демек, дастархан мәдениеті — адамгершілік тәрбиенің айнасы.
«Тәтті алма» (шағын мәтін)
Айнұр бақты аралап келе жатты. Бір кезде алдына топ етіп алма түсті. Өзі қып-қызыл, үп-үлкен. Айнұр қуанып, қолына алды. Дереу жейін деп аузына апара бергенде, алма: «Айнұр, сен алдымен мені жу», — деді.
«Неге?» — деп таңырқап еді, алма: «Жумай жесең, ішің ауырады. Үстім шаң-тозаң», — деді. Айнұр ұялып қалды. Апасы да үнемі «Қолыңды жу» дейтін. Бұл жолы соны алма да еске салды. Айнұр ақылды алманың айтқанын орындады.
Ой қозғау сұрақтары
- Сендерде осындай жағдай болды ма?
- Тазалықтың денсаулыққа қандай әсері бар?
V кезең: «Ойлан тап» (жұмбақтар)
Бұл кезеңде тазалық пен денсаулыққа қатысты жұмбақтардың шешімін табу керек. Іске сәт!
1-жұмбақ
Одан кір қорқады, судан бұл қорқады.
Жауабы: сабын
2-жұмбақ
Дәмі де жоқ, түсі де жоқ, пайдаланбас кісі жоқ.
Жауабы: су
3-жұмбақ
Жуынып болғанда жүреді қолыңда.
Жауабы: орамал
4-жұмбақ
Түйістіреді көзіңді көзіңе, жолықтырады өзіңді өзіңе.
Жауабы: айна
5-жұмбақ
Қалтамда жатыр тістері бар батыр.
Жауабы: тарақ
6-жұмбақ
Бәтеңкесін, пальтосын өзі кие білмейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: жалқау
7-жұмбақ
Көзінен жас кетпейді, балалардан шеттейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: жылауық
8-жұмбақ
Шықпай жатып көшеге үсті-басы кірлейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: салақ
Дұрыс тамақтану ережелері
- Тамақты үстел басында отырып ішкен дұрыс. Тамаққа зейін қоймасаңыз, тойғаныңызды байқамай, артық ішіп қоюыңыз мүмкін.
- Асықпай, мұқият шайнап, тамақтану режимін сақтаңыз. Аз мөлшерде, жиірек — күніне шамамен 5 рет тамақтану пайдалы.
- Тамақтанғаннан кейін бірден шай ішпеңіз: шай құрамындағы заттар темірдің сіңуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның орнына су немесе табиғи шырын таңдаған жөн.
- Таңғы асты қалдырмаңыз. Ұзақ уақыт (10–12 сағат) тамақ ішпегенде қандағы қант төмендейді, ал түсте артық жеу асқазанға салмақ түсіреді.
Қорытынды: денсаулықты сақтаудың тіректері
Дана халқымыз «Бірінші байлық — денсаулық» деп ең басты құндылықты дәл таныған. Денсаулықты сақтау үшін:
- қоршаған ортаны таза ұстау;
- белсенді қозғалыста болу;
- дұрыс тамақтану;
- зиянды әдеттерден аулақ болу;
- рухани тазалықты сақтау;
- өз денсаулығына ұқыптылықпен қарау қажет.
«Сау дене, азат ақыл, адал көңіл — үшеуімен бақытты болады өмір». Дені сау, қайратты, батыл жүректі, дұрыс тамақтанып, салауатты өмір салтын ұстанатын ұрпақ болып өсіңдер.