Құстарда оянды
Табиғатқа назар аудару: сабақтың бастау сәті
Балалармен бірге терезеге көз салып, айналадағы табиғаттың сұлулығын байқап көреміз. Бүгінгі күннің көркі — сабағымыздың көңіл күйін ашады. Алдымен табиғатқа ілтипат білдіріп, жылы амандасу рәсімін орындаймыз.
«Табиғатқа сәлем»
- Армысың, алтын күн! (күнге қарап бас иеді)
- Көгілдір көк аспан! (аспанға қолдарын жаяды)
- Бармысың, құстарым! (құстарға қол бұлғайды)
- Қанатты достарым! (құсша қанат қағады)
- Суларым таза ма? (оң қолын оң жаққа созады)
- Талдарым аман ба? (сол қолын сол жаққа созады)
- Бас ием тауларға, (бастарын иеді)
- Жамылған қарларға, (қолдарын жоғары созады)
- Жайқалған даланы, (қолдарын жан-жанқа созады)
- Табиғат ананы, (алақандарын жоғары қаратып, қолдарын алдына созады)
- Көруге сағынып, (қолдарын жүрек тұсына қояды)
- Келген біз балаңыз. (бастарын иеді)
Қызығушылықты ояту: сөзжұмбақ арқылы тақырыпқа шығу
Сабақ тақырыбын өзіміз ашу үшін сөзжұмбаққа назар аударамыз. Сұрақтарға жауап бере отырып, ортақ кілт сөзді табамыз.
Сөзжұмбақ сұрақтары
- Аң патшасы.
- Қазақстанның бас қаласы.
- Қазақтың жүз жасқа келген қария-ақыны.
- Қазақтың батыр қызы.
- Бір таңбалы сандардың ең үлкені.
- Жұмбақ: «Қабат-қабат қаптама, ақылың болса аттама».
- «Кең» сөзіне қарсы мәндес сөзді тап.
Табиғат дегеніміз не?
Табиғат — бізді қоршаған дүние: аспан мен жер, тау мен су, жан-жануарлар мен өсімдіктер әлемі. Адам мен табиғат бір-бірімен тығыз байланысты: табиғат құбылыстары адамның көңіл күйіне де әсер етеді.
Тірі табиғат
- Адам
- Жан-жануарлар
- Өсімдіктер
Өлі табиғат
- Ауа
- Су
- Топырақ
- Тас
- Күн, Ай және т.б.
Талқылау сұрақтары
- Табиғат нешеге бөлінеді? — Екіге.
- Тірі табиғатқа нелер жатады? — Адам, жан-жануарлар, өсімдіктер.
- Өлі табиғатқа нелер жатады? — Ауа, су, топырақ және т.б.
Дыбыстарды тыңдау
Орман, жел, су, құс үні сияқты табиғи дыбыстарды тыңдап, қандай әсер алғанымызды айтамыз: көз алдымызға не елестеді, көңіл күйіміз қалай өзгерді?
Күн жарқыраса — жанымыз жадырап, қуаттанамыз. Аспан түнерсе — көңіліміз де тұнжырауы мүмкін. Бұл — адам мен табиғат үйлесімінің бір көрінісі.
Қазақстан табиғаты: кеңдік пен байлық
Қазақстан — жері кең байтақ ел. Мұнда таулар да, жазықтар да, ойпаттар да кездеседі. Үлкен өзен-көлдер көп, өсімдік дүниесі алуан түрлі: орманда — ағаштар мен бұталар, далада — шөптекті өсімдіктер жайқалады. Көктемде гүлдер кілемдей құлпырып, жануарлар әлемі тіршілікке толады.
Мәтінмен жұмыс: «Күн мен гүлдер» (Қ. Толыбаев)
Бұл әңгімеде Күннің мейірімді шуағы гүлдерді оятып, табиғаттың әр бөлшегіне жан бітіретіндей суреттеледі.
Асқар таудың төбесінен бері аса берген Күн нуға бөккен қалың қатпарлы қапталға алқызыл шұғыласын себеледі. Шөптің бетіне, жапырақтың алақанына тұнған тұнық шықтың тамшылары інжудей жылтылдайды. Күннің күміс сәулесі мүлгіп тұрған әр гүлге бір төнеді, жылы шуақпен желпіп, тербей оятады.
— Оу, шоқтай Шұғынық, түрегел! Әлемге жарық жайылды. Құстар да оянды. Шырылдап сайрап жүр.
— Қазір, күн көке… қазір, Ақ сәуле…
— Көкжелкен! Аш, көк аспандай көгілдір көзіңді! Қойнауға тұнған тұман да сейілді. Жәндіктер қыбырлап, құмырсқалар шапқылап жүр.
— Қазір, ашайын көзімді, қазір…
— Гүлбадан, көтер басыңды, аш алтын қауашағыңды! Көрсін қалың жұрт.
— Жарайды, — деп керіледі сары басын сілкіп Гүлбадан. — Қазір қауашағымның алтын бүрін жарқыратып ашамын!
— Атқұлақ, шапақтың жылуы молайды, бүріспе! Гүлдердің бәрі ұйқыдан оянды. Сен де көрсет көркіңді!
— Қазір, алтын Күн!
Осылайша Күн сәске түске дейін тау салалары мен шатқалдарға үңіліп, манаураған гүлдерді оятады. Шуаққа бөленген гүлдердің бәрі шоқтай жайнап, Жер бетін сәндендіріп жібереді.
Талқылау сұрақтары
- Гүлдерді, өсімдіктерді кім және қалай оятады? — Таңертең Күннің шуағы оятады.
- Таңда оянған сәтіңді еске түсірші: өзіңді қалай сезінесің, күн сәулесі қандай әсер береді?
Шығармашылық тапсырма: табиғатқа ұқсағым келеді
Оқушыларға парақ беріледі: табиғаттағы қандай нысанға ұқсағылары келетінін салып, неге соны таңдағанын қысқаша жазу ұсынылады (гүл, Ай, Күн, жұлдыз, тау, аққу, құс, жылқы, бұлбұл, су, ағаш және т.б.).
Табиғаттан келген хат: құстар мен ағаштар үндеуі
«Біздің табиғат туралы сабақ өтіп жатқанын естіп, құстар мен ағаштар хат жолдапты» деген ой арқылы балаларды тыңдауға, жанашырлыққа баулимыз.
«Құстардың сыры» (өлең)
Балапандай балаларым,
Аман болсын аналарың.
Біздерде де ана бар,
Құстарда да бала бар.
Өсіруге баланы,
Біздер ұя саламыз.
Жасауға жұмсақ ұяны,
Жабағы жүнді жиямыз.
Жайлы қып жасап ұяны,
Жұмыртқаны саламыз.
Қуанышқа толамыз,
Ұшып жүрсек аспанда.
Сыр ашамыз жас жанға:
Құс ұясын бұзбаңдар.
Бізге тұзақ салмаңдар,
Жұмыртқаны алмаңдар.
Обалына қалмаңдар.
Өлең жолдары құстардың да табиғаттың ажырамас бөлігі екенін айқын көрсетеді. Олар табиғатқа сән беріп қана қоймай, тіршіліктің нәзік тепе-теңдігін сақтайды.
Ойын және сұрақ-жауап: қамқорлықты әрекетке айналдыру
Сұрақтарға жауап бере отырып, «табиғатты әсем ететін гүлдерді» жәшікке жинау ойынын ұйымдастыруға болады. Бұл тәсіл балалардың белсенділігін арттырып, жауапкершілік сезімін күшейтеді.
Талқылау сұрақтары
- Құс балапаны мен адам баласының ұқсастығы қандай? — Екеуі де қорғанды қажет етеді; ата-ана аялап өсіреді.
- Құс балапанын қалай мәпелейді? — Ұя салады, қоректендіреді, қорғайды.
- Адамдар құстарға қандай қамқорлық жасайды? — Ұя іледі, жем шашады, қорғап күтеді.
- Ағаштың адамға пайдасы қандай? — Жеміс береді, ауаны тазартады, көлеңке сыйлайды.
Сөздерді топтастыру тапсырмасы
Тақтада «жапырақсыз ағаш» және «панасыз балапан» бейнесі беріледі. Мақсат — сөздерді дұрыс бөліп, әрқайсысына көмектесу.
Түйін сұрақтар
- Сендерді өмірге әкелген кім? — Ана.
- Бізді қоршаған тіршіліктің анасы кім? — Табиғат.
- Табиғатты ойлайтындар кімдер? — Адамдар.
Табиғатты қорғау — біздің борышымыз. Ол үшін табиғаттың «сырын» ұғынып, оның көңіл күйін сезіне білу маңызды.
Тапсырмалар: сезім, қимыл, ой
Тапсырма №1: сөйлемді жалғастыр
Берілген сөйлемдерді аяқтап, өз көңіл күйіңді сипатта:
- Жайнаған гүлдерді көргенде…
- Сынған бұтақты көргенде…
- Толқыны тербеліп тұрған теңізді көргенде…
- Жарқыраған күнді көргенде…
Тапсырма №2: іс-қимыл арқылы көрсету
Әр топ берілген сөзді қимылмен көрсетеді, қалғандары табады:
- I топ: жаңбыр
- II топ: дауыл
- III топ: ағаш
- IV топ: суық
Жағдаяттарды талдау: табиғатты қорғау — таңдау
1-жағдаят
Арман бақ ішінде келе жатып, теректің бұтақтарын сындырып жатқан балаларды көріп қалды…
- Арман не істеді деп ойлайсың?
- Арман қандай бала?
- Бұтақ сындырып жатқан балалардың әрекетін қалай бағалар едің?
2-жағдаят
Серік достарымен ауыл сыртындағы бұлаққа келді. Бұлақ көзі қалдық шөптер, бос ыдыстар мен қоқыстан бітеліп қалыпты…
- Серіктің әрекеті қандай болды деп ойлайсың?
- Серіктің бойынан қандай қасиеттер көрінеді?
- Бұлақ көзінің бітелуіне кімдер кінәлі деп ойлайсың?
Дәйексөз және ой түю
Табиғат — бізді қоршаған дүние. Адам әрқашан табиғат әсемдігіне сүйсініп, қуат алып, шабыттанып, оған қамқорлық жасауға ұмтылған.
Сабақтың дәйексөзі (Р. Сәттімбекұлы)
Жайқалсын жасыл әлем өлкемізде,
Сән түзеп көрік берсін жер бетіне.
Өлкеміздің жасыл әлемге орануы үшін өсімдіктер мен суларды, жан-жануарлар мен құстарды сақтау, жерімізді таза ұстау — адамдық парыз.
Қосымша жұмыс
- Дәптерге табиғат құбылыстарын салу.
- Суреттер жиынтығынан қағаз бетіне табиғат көрінісін құрастыру (коллаж).
- Табиғат туралы өлеңдер, мақал-мәтелдер айту.
Қорытынды: табиғатқа қамқорлық — күнделікті әдет
Адам табиғатсыз тіршілік ете алмайды. Табиғатты сүйе білу үшін оны танып-білу керек, ал білім — кітапта және әр пәнді тиянақты оқуда. Табиғатқа немқұрайлы қарау үлкен зиянға әкелуі мүмкін: сөндірілмей тасталған шырпы немесе темекі тұқылы орманды өртеп, көп жылда өсетін ағаштарды жойып жіберуі ықтимал. Сондықтан мұндай жағымсыз әрекеттерден аулақ болып, табиғатты аялайық.
Табиғатты сүйе алмаған адам туған жерін, елін де шын сүйе алмайды.
Ризашылық сөздері
Ризамыз, Табиғат-Анамыз —
Өзіңнен денсаулық аламыз.
Ризамыз, Табиғат-Анамыз —
Қашанда қорғаушы панамыз.