Ресей империясы құрамында Алаш автономиясын құру туралы ұсыныстың жария етілуі
Қазақстан тарихы пәнінде Алаш қозғалысын оқып-үйренудің маңызы
Халықтың өткен өмірі жалпы қоғамдық мәні бар тәжірибе ретінде қорытылып, белгілі бір дәрежеде ұлт игілігіне айналғанда ғана құндылыққа ие болады. Әйтпесе тарих құр сөзге, құрғақ әңгімеге айналып кетуі мүмкін.
Егер біз Алаш қозғалысын ұлт тарихында ерекше орны бар құбылыс ретінде ғана бағалаумен шектелсек, оны терең түсіне алмаған ұрпақ болып шығамыз. Бүгін бізге жалпыұлттық деңгейде қорытылып, жалпыұлттық деңгейде игерілген, ұлттық дүниетаным мен ұстанымның іргетасына айнала алатын тарих қажет. Ал Алаш қозғалысы — сол дүниетанымдық тарихтың өзегі.
Негізгі түйін
Алаш идеясы ұлттық сананы күшейтіп, қоғамды жаңа мақсаттарға жұмылдырған тарихи әрі саяси бағдар болды.
Алаш идеясының мазмұны
Ұлттық рух пен сенім
Алаш — халқымызды бесігінде тербетіп, есейіп, ат жалын тартып мінген шақта бойына күш-қуат пен сенім берген ұлттық идея.
Тұтас жер ұғымы
Алаш — ұлттың өзін бөлінбес тұтас жер, яғни территория ретінде сезінуі.
Мемлекеттілікке ұмтылыс
Алаш — ұлттың аспан асты, жер үстінде өз орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін айқындауға ұмтылған әрекеті.
1917 жыл: саяси серпіліс және жаңа құбылыс
Осыдан тоқсан жыл бұрын Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов бастаған қазақ саяси тобы Уақытша үкімет ұстанымын қолдап, большевиктермен ымырасыз тартысқа түсті. Бұл оқиға алып империяның саяси өміріндегі кезекті бір кикілжің ғана емес еді.
Қазақ зиялылары саяси ұйым құрып, империя құрамындағы қазақ қоғамының өмірін реформалау арқылы түбегейлі өзгертуге бағытталған бағдарламалық негізі бар жол ұсынды. Бұл — қазақ тарихында бұрын болмаған, маңызы аса зор жаңа құбылыс.
1917 жылғы негізгі оқиғалар
Қазақ халқының қоғамдық-саяси өміріне серпін берген шешуші кезең.
-
Шілде: ұлттық тарихтағы тұңғыш саяси ұйым — ұлттық-демократиялық платформадағы Алаш партиясының құрылуы.
-
Ресей империясы құрамында Алаш автономиясын құру туралы ұсыныстың жария етілуі.
-
5 желтоқсан: Алаш автономиясының Ұлттық кеңесі — Ә. Бөкейханов бастаған Алашорда үкіметінің құрылуы.
Түркістан автономиясы және аймақтық үдерістер
1917 жылғы 28 қарашада Қоқан қаласында жұмысын бастаған IV Төтенше өлкелік мұсылмандар съезі Түркістан өлкесін Түркістан автономиясы деп жариялап, 12 орыннан тұратын Уақытша үкіметті бекітті. Оның тұңғыш төрағасы — М. Тынышпаев, кейін бұл міндетті Мұстафа Шоқай атқарды.
Сұрақ
Бұл саяси және мемлекеттік құрылымдардың дүниеге келуі негізсіз, кездейсоқ құбылыс па еді?
Жоқ. Бұл — қоғамдағы ұйымшылдық пен саяси сана өсуінің заңды нәтижесі.
Қазақ съездері мен Қазақ комитеттері: ұлттық мемлекеттіліктің бастауы
Зерттеулерде 1917–1918 жылдары қазақ даласында өткізілген қазақ съездерінің саны 68-ге жеткені айтылады. Осы кезеңде ұлт азаттығы, ең өзекті өмірлік мәселелер талқыланып, нақты шешімдер қабылданды. Мұндай съездер барлық дерлік облыс және уез орталықтарында өтті.
Сол съездердегі шешімдердің ең маңыздыларының бірі — елдің түрлі орталықтарында Қазақ комитеттерін құру туралы шешім. Қазақ комитеттері болашақ ұлттық мемлекеттіліктің негізі, бастау арналары қызметін атқарды.
Саяси белсенділік
Өткізілген съездер қазақ қоғамының саяси белсенділігінің жоғары болғанын дәлелдеді.
Ұлттық басқарушы топтың деңгейі
Бұл белсенділікті дұрыс бағыттай алған ұлттық басқарушы топтың саяси-интеллектуалдық деңгейі заман талабына сай болғанын көрсетті.
Бағдарлама — мақсаттың айнасы
Алаштық басқарушы топтың алдына қойған мақсат-мүддесін, сондай-ақ оның интеллектуалдық және саяси деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін негізгі құжат — Алаш партиясының бағдарламасы. Ол ұлттық жаңғырудың бағыттарын айқындап, мемлекеттілік туралы түсінікті нақты саяси ұстаным деңгейіне көтерді.
Мәлімет
- Баяндамашы
- Китанов Б. Қ.
- Білім беру ұйымы
- Кешкі ауысымды жалпы орта білім беретін мектеп