Баланың шығармашылық қабілеттерін дамыту ісін ерте бастан қалыптастыру
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту
Қазір елімізде оқыту мазмұны жаңартылып, жаңа буын оқулықтарының негізінде жасалған бағдарламалар бастауыш мектептің жаңа жүйеге көшуін талап етеді. Бұл үдеріс әрбір мұғалімнен жаңаша жұмыс істеуді, батыл шығармашылық ізденісті, сондай-ақ оқушылардың белсенділігі мен қызығушылығын арттыруды қажет етеді.
Негізгі ой
Ұлы неміс педагогы А. Дистерверг: «Жаман мұғалім ақиқатты өзі айтып береді, ал жақсы мұғалім оқушының өзін ізденуге жетелейді, ойлауға үйретеді» — деп атап өткен. Демек, ойлауға үйрететін сабақтардың өзегі — дамыта оқыту.
Дамыта оқытудағы басты ерекшелік — сабақтағы ерекше ахуал мен мұғалім мен оқушы арасындағы серіктестікке негізделген қарым-қатынас. Мұғалім бұл жағдайда білімді дайын күйінде ұсынушы емес, танымдық іс-әрекетті ұйымдастырушы және оқушы шығармашылығын қолдаушы рөлін атқарады.
Қабілет, дарын және іс-әрекет байланысы
Қабілеттілік — дамудың нәтижесі. Сондықтан оны тек туа біткен немесе тек генетикалық құбылыс деп қарастыру жеткіліксіз. Дегенмен қабілеттіліктің дамуына негіз болатын туа біткен алғышарттардың бірі ретінде дарындылық аталады.
Дарын деген не?
Табиғи қасиеттер (дарын) — әлі сапалық тұрғыдан толық айқындалмаған, мазмұны бекімеген мүмкіндік. Дарын әртүрлі болады және ол қабілеттіліктің дамуына негіз бола алады.
Қабілет қалай қалыптасады?
Қабілеттіліктің қалыптасып, күшеюі үшін міндетті түрде іс-әрекет қажет. Оқушы қабілеті — оның педагогикалық ықпал аясындағы білім алу әрекетінде көрінетін даму мүмкіндігі.
Жеке тұлғаны дамытуға бағытталған оқыту әдістері шығармашылық қабілеттің оң немесе кері бағытта дамуына ықпал етеді. Сондықтан шығармашылық қабілетті дамыту — тұлғалық-дамытушылық оқытудың маңызды мақсаты.
Тұлғалық-дамытушылық оқыту және дамыта оқыту құрылымы
Тұлғалық-дамытушылық оқыту теориясы бойынша білім алу тұлғаның дамуымен қатар жүруі тиіс. Кез келген оқыту белгілі бір деңгейде дамыта алады, бірақ мазмұн мен әдістер дұрыс бағытталмаса, дамитын сапалар тар шеңберде қалып қояды.
Дамыта оқытудың негізгі құраушылары (Д. Б. Эльконин, В. В. Давыдов)
- Оқу мақсаттарын қою.
- Мәселені шешу жолын бірлесе қарастыру.
- Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.
Сабақ тек жақсы оқитын оқушылармен ғана белсенді жұмыс істеуге құрылмауы тиіс. Барлық баланың дамуына қолайлы жағдай жасап, әр оқушы өз мүмкіндігі жеткен деңгейге дейін еңбектене алатындай орта құру — оқуға деген қызығушылықты күшейтеді.
Инновация түрлері және технологияны қолдану тәсілдері
Бастауыш сынып мұғалімі оқу мен тәрбиенің түрлі әдіс-тәсілдерін іздестіріп, жаңа технологияларды сабақта тиімді пайдаланудың жолдарын қарастырады. Инновацияны шартты түрде мынадай түрлерге бөлуге болады:
Модификациялық инновация
Қолда барды өзгерту, жетілдіру, дамыту арқылы жаңарту.
Комбинаторлық инновация
Белгілі әдістеме элементтерін жаңаша құрастырып, жаңа үйлесім жасау.
Радикалдық инновация
Мемлекеттік стандарт деңгейінде түбегейлі жаңарту мен қалыптастыру.
Сабақты түрлендірудің 4 тәсілі
Қазіргі технологияны қолдану оқушылардың ой-өрісін еркін дамытуға, жан-жақты білім алуына және шығармашылық орта құруға мүмкіндік береді. Бұл үшін төмендегі тәсілдерді жүйелі қолдану маңызды:
- Репродуктивтік: бәріне бірдей берілетін тапсырмалар.
- Алгоритмдік: ойландыруға, қадаммен әрекет етуге бағыттау.
- Шығармашылық: іздену, жаңа шешім ұсыну, шығармашылыққа ұмтылу.
- Эвристикалық: зерттеу, қосымша әдебиеттерді пайдалану, болжам жасау.
Шығармашылық тапсырмаларды тиімді ұйымдастыру шарттары
- Баланың шығармашылық қабілетін дамыту жұмысын ерте бастан жүйелі қалыптастыру.
- Оқушының тұрақты әрі ұйымдастырылған шығармашылық әрекет жағдайында болуы.
- Шығармашылық жұмыстар баланың ойлау мүмкіндігін ең жоғары деңгейде іске қосатындай құрылуы.
- Баланың шығармашылық жұмыспен айналысуға деген қызығушылығы еркін, мәжбүрлеусіз болуы.
Қорытынды тұжырымдар және сыныптан тыс жұмыстың рөлі
Бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық қабілеттері туралы теориялар мен тұжырымдамаларды талдап, оларды оқу тәжірибесіне бейімдеу нәтижесінде мынадай қорытындылар жасауға болады:
1) Шығармашылық оқу мазмұнының өзегінде болуы керек
Шығармашылық — өмірді, қоршаған ортаны және өзін танудың жолы. Сондықтан оны сабақтан тыс уақытқа ысырып қоймай, әр сабақта және таңдаулы пәндерде оқытылатын бағдарламалар мен оқулықтардың мазмұнына жүйелі енгізу қажет.
2) Ерте бастау және үздіксіз қолдау маңызды
Орта жасқа келгенде баланың қалыпқа үйреніп, тоқырап қалмауы үшін шығармашылық қабілетті дамытуды мүмкіндігінше ерте қолға алу керек. Әр оқушының жеткен нәтижесі мен даму деңгейін үнемі бақылап, талапты біртіндеп арттыру қажет.
Практикалық толықтыру
Оқушылардың шығармашылығы мен ізденімпаздығын қалыптастыруда сыныптан тыс жұмыстардың, жарыстардың, пәндік апталықтардың маңызы зор. Шығармашылыққа құрылған оқыту сабақтары тек оқу нәтижесіне ғана емес, оқушылардың адамгершілік қасиеттерінің дамуына да әсер етеді.