Қолы ашықтың жолы ашық
Қолға қатысты халық даналығы
Қазақтың мақал-мәтелі адам болмысының өзегін қысқа да нұсқа түйіндейді: қол — істің айғағы, тіл — сөздің таразысы, көңіл — ішкі төреші. Бір ауыз сөйлем кейде бір ғұмырлық ұстанымға айналады.
Ішкі тәртіп пен сабыр
Бұл топтағы ойлар қиындықты сыртқа шашпай, өз ішінде реттеуді, әдеп пен ұстамды жоғары қоюды еске салады.
- Бас жарылса, бөрік ішінде; қол сынса, жең ішінде.
- Алдына ас қойдым — екі қолын бос қойдым.
- Айтпас жерде аузыңды тый; қышынбас жерде қолыңды тый.
Қол — іс, көңіл — төре
Қолдың қадірі — істің нәтижесінде. Ал көңіл мен ниет сол істің бағасын береді.
Қол — таразы, көңіл — қазы.
Оң қолым, сол қолым — екеуі де өз қолым.
Аяқ — арғымақ, қол — азамат, көз — жанат, сөз — қанат.
Аузың айтқанды қолмен істе.
Жомарттық, ниет, жол
Ашық қол — ашық жол. Бұл ойлар адамгершілік пен берекені байланыстырады.
- Қолы ашықтың — жолы ашық.
- Берген қолым — алған.
- Қойылған қол — Құдайдың мөрі.
Шеберлік пен еңбек құны
Өнер — қолдың мерейі. Еңбектің нәтижесі адамды асырайды, абыройын өсіреді.
Өнерлінің қолы — алтын, өлеңшінің сөзі — алтын.
Өнерлі қол аш болмас.
Өнерлі қол — бақытқа жол.
Қолынан келген қырынан қояды.
Сөз бен қол: сақтық, кесір, жауап
Тіл мен қол — екеуі де ықпал құралы. Бірі жаралайды, бірі емдейді; бірі пәле шақырады, бірі береке әкеледі.
- Қотыр қолдан жұғады, пәле тілден жұғады.
- Жалаң кісі тілден жазады, таз кісі қолынан жазады.
- Қолы қимылдағанның аузы қимылдайды.
Шек, шамалау, мүмкіндікті білу
Адамның қолы жетпейтін нәрсе бар; бірақ ойдың көкжиегі кең. Бұл мақалдар өлшем мен байыпты әрекетке шақырады.
Екі қарбызды жалғыз қолмен көтере алмайсың.
Толған айды қолмен бұлғамайды.
Қол — қысқа, ой — ұзын, арман — биік.
Қолы жетпеген — кәріп.
Ынтымақ пен кеңес
Қол — жалғыз емес. Қос алақансыз шапалақ шықпайтыны секілді, көп іс бірлікпен бітеді.
- Қол соғу үшін де қос алақан керек.
- Екі қолға бір қызмет.
- Кеңеспен кескен қол ауырмас.
- Қол қолды біледі, шариғат жолды біледі.
Теңеу мен тұрмыстық ишаралар
Кейбір сөздер өмірдің қарапайым көріністері арқылы терең мағына береді: қауіпке жақындасаң — күйесің, салмақ өз мойныңа түседі.
- Отқа жуықтың қолы күйер.
- Қол жуылмай жылынбайды.
- Көсеуі ұзынның қолы күймес.
- Сынған қолдың салмағы мойынға түседі.
- Біреудің қолымен жыланның басын мылжалайды.
- Құрма төбемде, қолым төменде.
Қарама-қарсылық: тіл мен қолдың жүйріктігі
Біреудің тілі жүйрік, біреудің қолы жүйрік. Екеуі де артық кетсе — кесір, орнымен болса — олжа.
Тіл жүйрігі — басқа, қол жүйрігі — асқа.
Қолы қысқаның тілі ұзын.
Ақымақтың қолы ұзын болар.
Қолы ұзаққа да тұзақ бар.
Адамның өзіне жақын өлшемі
Ақырында, бәрі өз қолыңда: істің де, мінездің де салмағы өзіңе қайтады.
- Әркімнің өз қолы өзіне қарай бүкір.
- Қай қолыңды кессең де, жанға батуы бірдей.
- Қотыр қолға қола сақина.
- Көз көргенді қол сезбейді.
- Қолға су құя алмаса да, ұялмайды.
Қысқа ишаралар
Кей сөз — бір сәттік күйді, кей сөз — кәсіби қызғанышты да дәл береді.
Сол қолыңды қазық, оң қолыңды тоқпақ қыл.
Қобызшы қобызшыны көрсе, қолы қалтырайды.
Есте қалатын бір сөйлем
Қол — қысқа болуы мүмкін, бірақ ой ұзын, арман биік; ал нәтижені анықтайтын — істің өзі.