Қызығушылықты ояту - сабақ үрдісіндегі негізгі мәселе
Абай мұрасы және ХІХ ғасырдағы қазақ болмысы
Абай шығармалары арқылы қазақ халқының ХІХ ғасырдағы тағдырын тереңірек тани аламыз. Ол өз заманының сипатын, халықтың әлеуметтік ахуалы мен психологиясын, жеке адам бойындағы ізгі не теріс ниеттерді, сондай-ақ өз дүниетанымын көркем әрі ойшылдықпен бейнеледі.
Ғ. Мүсірепов пікірі
Қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғаларының бірі Ғ. Мүсірепов Абайдың қасиетін оның өз табының тілегін көп қиналыс, толғау, жан мен тәнге түскен жаралар арқылы жыртып айыра білуінен, өз заманынан биік тұра алуынан көреді. Осы тұрғыдан Абайдың: «Түзетпек едім заманды, өзімді тым-ақ зор тұтып» деуінде үлкен мән бар.
Абай тәлімгер ұстаз деңгейіне көтерілген ойшыл. Оның түсінігінде тәрбиенің нысаны — жалпы халықтан гөрі жеке адам және оның дара болмысы. Жеке адамға ақыл, мінез, іс, адамшылықты сақтайтын ұят пен намыс қажет екенін айтады. Ал адамшылықтың түп тамырын ол жүрекпен байланыстырады: жүрек — адамның ішкі сезімі.
Қара сөздер: басталуы, сипаты, тақырыптары
Абай елу жасқа келген шағында қара сөздерін жаза бастайды. Зерттеушілер бұл мұраны философиялық шолу ретінде түсіндіреді; сонымен бірге онда орта ғасырлық дәстүрлі түркі прозасының үлгісі мен әсері де аңғарылады.
Қара сөздердің негізгі бағыттары
- Адам жанын тану, бала тәрбиесі
- Имандылық мәселелері
- Жаман мінез бен әдеттер
- Адамгершілік туралы ойлар
- Қазақ мақал-мәтелдері және халықтық таным
- Қазақ халқы туралы пайым
Адам психологиясы мен бала тәрбиесі жайында Абай негізінен 7, 10, 20, 25, 31, 41, 43 қара сөздерінде кеңірек тоқталады.
Қызығушылық, таным және сабақ үдерісі
7-қара сөз: танымның өзегі — қызығу
Абай адамның қызығушылығы бір нәрсені немесе құбылысты білсем, оның игілігін көрсем деген ішкі ынталанудан туатынын айтады. Ол қызығуды жан мен тәннің құмары ретінде қарастырып, жас бала психологиясымен байланыстырады.
Ойшылдың түйіні айқын: дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгендеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды.
Педагогикалық қорытынды: қызығушылықты қалай оятамыз?
- Сабақ басында сөйлетуге, ой айтуға бағдарлау — оқушының ішкі белсенділігін арттырады.
- Негізгі білім көзін тауып, соған қызықтыра білу — меңгеруді жеңілдетеді.
- Мұғалім мен оқушының серіктестігі қиындықты еңсерудің жолын бірге табуға көмектеседі.
- Оқушы сұрақ қоюдан именбейтіндей сенім қалыптасса, танымға ұмтылыс күшейеді.
- Мұғалім оқушыны ықыласпен тыңдап, назар аударса, білімге ынта артады әрі ұстазға құрмет бекемделеді.
Өзін-өзі бағалау, ата-ана жауапкершілігі және ғылым
10-қара сөз: мінез бен тәрбиенің өлшемі
Психологтар адамның өзін-өзі бағалай білуі іс-әрекетті нәтижелі етіп, тұлғалық қасиеттердің қалыптасуына әсер ететінін айтады. Абайдың 10-қара сөзіндегі: «Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік» деген тұжырымы тәрбиенің жауапкершілігін нақты аңғартады.
Ол ата-ана тәрбиесі баланың мінезін, адамдармен қарым-қатынасын, сезім әлемін қалыптастыратынын қуаттайды.
Ғылымның орны
Абай ғылымның іргетас екенін қадап айтады: «Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ; ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ораза, қылған қаж — ешбір ғибадат орнына бармайды».
Ата-анаға бағытталған сын
Абай тәртіпсіз, қиқар баланың қалыптасуына көбіне ата-ана ықпалы барын ескертеді. Ол бала тәрбиесіндегі қателіктерді былайша түйіндейді:
- 1. Егер балаңды алдасаң, ол да бірте-бірте алдамшы болады.
- 2. Боқтауға, тентектікке үйрету — мінезді бұзады.
- 3. «Хат таныса болды» деп арзан молда жалдау — білімді үстірт түсінуге әкеледі.
- 4. «Қу, сұм бол» деп баулу — адамшылыққа қарсы бағдар береді.
Имандылық, Әуезов пайымы және қара сөздердің поэтикасы
Имандылық тақырыбы
Қара сөздердің бір парасы имандылық мәселесіне арналған. Жетінші қара сөзде иман, Құдайға құлшылық, Құран сөздері туралы ойлар қозғалады.
Ғалым Зинел-Әдбен Бисенғали тарихи роман жазу барысында Абайдың дінге қатысты көзқарастарын ғана емес, материалистік философияға жақындайтын пікірлері мен толғаныстарын да көркем бейнелеудің күрделілігін атап өтеді. Мұндай ой-толғамдарды айналып өту Абайдың өмірі мен шығармашылығының күрделі болмысын толық ашуға мүмкіндік бермейтінін меңзейді.
Осыдан гуманист жазушы М. Әуезовтің де Абайдың дін туралы көзқарастарын әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы шебер қолданғанын «Абай жолы» романынан көруге болады.
Әуезов түйіні: қара сөз — бөлек жанр
Қара сөздердің өзегінде қайшылықты пікірлер мен терең толғаныстар мол; поэтикасы өзгеше, тілі мен құрылымы дара. М. Әуезов бұл туралы: «Абайдың осы қара сөз дейтін мұралары көркем прозаның өзіне бөлек бір алуаны болып қалыптанады. Кейде бұлар сыншылдық, ойшылдық және адамгершілік, мораль мәселелеріне арналған өсиет, толғау тәрізді» деп ой түйеді.
Шынында да, Абай сан сұраққа жауап іздейді: қазақтың жалқау болу себебі неде, үнемі уайым-қайғыға жан шыдай ма, «Ырыс алды — тірлік» дегендегі тірлік қай тірлік, ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды — осындай сауалдар ақын жүрегін тербейді. Ол өз көзқарасы тұрғысынан сол сұрақтардың жауабын табуға ұмтылады.
Жаман мінездер және ұстазға арналған практикалық ой
Абай тұрпайы мінезді, тағылықты, надандықты — мәдениет пен адамгершілікке қарсы белгі деп пайымдайды. Ол жаманға жатқызатын қасиеттерді нақтылайды:
Абай сынаған әдеттер
- Қулық-сұмдыққа салыну
- Көз сүзіп, тіленіп адам саумақ
- Орынсыз күлкі
- Ұрлықпен мал табу
- Бос мақтан (оның ішінде қырт мақтан)
- Жұмысы жоқтық, әрекетсіздік
Ақын бұл әдеттердің неге зиян екенін өлеңдерінде де, қара сөздерінде де қайта-қайта көрсетіп отырады.
Мектеп тәжірибесіне қолдану
Ендігі мәселе — мұғалім осы мұраны өз жұмысында қалай қолданады? Қара сөздердің әрқайсысы оқушыны жамандықтан жирендіруге, ойлануға, өзін түзетуге жетелейтін тәрбиелік бағдар береді.