Ауаны ластаушы көздер.
Ауаның ластануы және оның адам денсаулығына әсері
Ластанған ауа адам ағзасына еніп, ішкі мүшелердің жұмысына кері әсер етеді: тыныс алу жүйесін әлсіретеді, ал құрамындағы уытты заттар ағзаны уландырады. Атмосфера ауасы екі негізгі жолмен ластанады: табиғи процестер арқылы және адам әрекеті нәтижесінде.
Негізгі ой
Адам әрекетінен болатын ластану жалпы көлем бойынша аз көрінгенімен, оның химиялық құрамы күрделі және қауіптілігі жоғары.
Табиғи жолмен ластану: қалай пайда болады?
Табиғи ластану жанартау атқылауы, теңіз суының булануы, жел мен дауылдың топырақ пен тау ұнтағын көтеруі, сондай-ақ орман мен дала өрттері кезінде пайда болатын шаң-тозаң мен күлдің атмосфераға таралуынан қалыптасады.
-
Жанартау атқылауы: күл мен тозаң ауаға көтеріліп, ұзақ уақыт атмосферада сақталуы мүмкін.
-
Жел мен дауыл: топырақ шаңын мыңдаған шақырымға дейін тасымалдайды.
-
Өрттер: түтін, күл және шаң атмосфера құрамын айтарлықтай өзгертеді.
-
Теңіз суының булануы: ауаға тұз қалдықтарын қосады.
Сахара шаңы: пассат желдерінің ықпалы
Желтоқсаннан ақпанға дейін соғатын тропиктік белдеулер желі (пассаттар) Сахарадан 60–200 миллион тоннаға дейін шаң көтеріп, оны мыңдаған километр қашықтыққа жеткізеді.
Кракатау (1883): күлдің алысқа таралуы
1883 жылы Кракатау жанартауы атқылағанда, аспанға көтерілген күл мен тозаң бірнеше жыл бойы ауада сақталып, Ұлыбритания жағалауына дейін жеткені айтылған.
Ашғабадтағы шаңды құбылыс (1985)
1985 жылғы 19 желтоқсанда сағат 10:00 шамасында Ашғабад қаласын қараңғылық басып, аспан қызғылт сары түске енген. Жарты сағаттан кейін пәтерлерде шам жағуға тура келген. Сағат 13:00-де аспан ашылғанымен, екі сағаттан соң қайтадан қараңғыланған. Сол күні қаланың үстінен 170 мың тонна шаң өткен.
Ауадағы органикалық шаң-тозаң
Атмосферада бейорганикалық бөлшектермен қатар органикалық шаң-тозаң да кездеседі. Оларға бактериялар, ұсақ саңырауқұлақтар, өсімдік пен жануарлар қалдықтарының шірінділері жатады.
Адам әрекетінен болатын ластану көздері
Антропогендік ластану өнеркәсіп пен көлік, ауыл шаруашылығы, құрылыс кәсіпорындары, сондай-ақ коммуналдық-тұрмыстық мекемелер шығаратын шаң-тозаң мен қалдықтардан тұрады.
Жыл сайын атмосфераға қосылатын ластаушылар (шамамен)
Төмендегі деректер миллион тонна есебімен берілген.
| Ластаушы көз | Көлемі (млн т) |
|---|---|
| Теңіз суларының тұздары | 550 |
| Топырақ беті шаңы | 250 |
| Жанартау атқылаулары | 80 |
| Өрт күлі, түтін және шаң | 70 |
| Жанған отынның күл-түтіні мен шаңы | 30 |
| Өнеркәсіп қалдықтары, түтін және шаң | 15 |
| Ауыл шаруашылығы шаңы мен түтіні | 5 |
Бұл деректер бойынша адам әрекетінен болатын ластану жалпы көлемнің 5%-ынан аспайтындай көрінеді. Алайда бұл жағдай алаңдатпай қоймайды: антропогендік шаң-тозаң, түтін және басқа қалдықтардың құрамы күрделі, әрі адам мен табиғат үшін аса қауіпті.
Өнеркәсіп пен көліктің шығарындылары: құрамы
Өнеркәсіп пен көлік мекемелері шығаратын ластаушы заттардың үлесі мынадай:
Иісті газ
31,9%
Күкіртті газ
27%
Азот тотығы
1,1%
Қалқып жүретін қатты бөлшектер
28,3%