Соқырдың тілегені екі көзі
Көз, құлақ және көңіл туралы нақылдар
Төмендегі мақал-мәтелдер көру мен естудің, көңіл мен ақылдың өзара байланысын, сондай-ақ сөздің салмағы мен адамның ниетін айқындайды. Оқуға жеңіл болсын деп, мазмұнына қарай топтастырылды.
Ақылдың көзі мен құлағы
Көру мен есту — танымның қос қанаты. Бірі кем болса, ойдың да, пайымның да жүгі ауырлайды.
- Көзі жоқ, құлағы сау адамның ақылы толады.
- Құлағы жоқ, көзі сау адамның ақылы солады.
- Көзбен көргенді құлақпен естіген жеңеді.
- Естіген құлақтан көрген көз артық.
- Құлақ естісе — көңіл біледі, көз көрсе — құмарлық келеді.
- Көз көрмей, көңіл сенбес.
- Көзі көрместің көңілі сезбес.
- Көз көруге тоймайды, құлақ естуге тоймайды.
- Көргенге көз тоймас.
Көз, көңіл, сезім: ішкі әлемнің айнасы
Көз — сыртты шолса, көңіл — сырды таразылайды. Сезім мен жыр да осы тұстан өрбиді.
Көз — нұрдың ұясы, көңіл — сырдың ұясы, сезім — жырдың ұясы.
Көңіл — қазы, көз — таразы.
Көз — бұлақ, көңіл — сынап.
Жүректің сырын көздің нұрынан байқа.
- Көзден кетсе, көңілден кетеді.
- Көзден алыстаған көңілден де алыстайды.
- Көзден жоғалған көңілден де табылмайды.
- Көзің барда көргенің — көңіліңе тергенің.
- Көңіл қартаймас, көз қартаяды.
- Ауырған жерден қол кетпес, сүйген жерден көз кетпес.
Сөз бен көз: баға, бедел, ықылас
Кейде көз алдайды, ал сөздің салмағы шындыққа жақындатады. Дегенмен, сөз де, көз де — ниеттің ыңғайына жығылады.
- Көзіне қарама, сөзіне қара.
- Көз жетпеген жерге сөз жетеді.
- Көргеннен көз ақы алады.
- Айрылса да көзінен, айнымайды сөзінен.
- Өзі жоқтың — көзі жоқ.
- Кісінің көзіне көзің түссе, мейірімі түседі.
- Өзің ұнатқанды көзің де ұнатсын.
Қанатты тіркестер:
- Теңеу
- Аяқ — арғымақ. Қол — азамат. Көз — жанат. Сөз — қанат.
- Ескерту
- Бір басқа — бір көз.
Адам мінезі: ашкөздік, сақтық, ұят
- Мешкейдің өзі тойса да, көзі тоймайды.
- Қаратаудай мал жиғанмен, кісі көзі тоймайды.
- Жылайын деген баланың үш күн бұрын көзі қышиды.
- Жасқаншақтың көзі сау.
- Ауыз жесе, көз ұялады.
- Көзінің жасы көл болды.
- Шын жыласа, соқыр көзден де жас шығады.
Сақтандырған сөз: қателік пен қауіп
Бұл топтағы нақылдар адамның асығыстықтан, ұқыпсыздықтан, өзгенің мінін іздеуден сақ болуын ескертеді.
Ұқыптылық
- Қасыңды түзетемін деп, көзіңді шығарып алма.
- Қасын түзетемін деп, көзін шығарып алды.
- Қасықпен ас берген, сабымен көз шығарар.
- Көкке қарап түкірме — көзіңе түсер көбігі.
Өз мінін көру
- Өзіндегі сұмдықты көрмей, көзімдегі қылды көреді.
- Көзінің мың сұмдығын өз кірпігінен де жасырады.
- Көрде де көзін жұмбайды.
Қауіпке қатысты ескертулер
- Қылышыңды жауға шаппасаң, жүзі тиер өзіңе, ұшы тиер көзіңе.
- Сол көзіңе, оң көзің қарауыл болсын.
- Көзі қараңғы адам там сүзеді.
Тіршілік, таңдау және тәмсіл
- Соқырдың тілегені — екі көз.
- Соқырдың Құдайдан тілейтіні — екі көз.
- Екі жүз көзден екі іс артық.
- Кірпіктің көзге ауырлығы жоқ.
- Көз көргенді қол сезбейді.
- Қарға көзін қарға шоқымайды.
- Жорғаның тері кеппес, еркенің көз жасы кеппес.
- Патшаң соқыр болса, бір көзіңді қысып өт.
- Ат алсаң — бойы мен басын ал, қатын алсаң — көзі мен қасын ал.
- Қараның баласына қазан мен сөз керек, төренің баласына әнші мен көз керек.
- Аталы баланың аузы ойнайды, атасыз баланың көзі ойнайды.
- Қастағы сояу көзді аңдиды.
- Өлерменнің көзі жаман.
- Қалғып кетсең — көзіңе пайда, талғап ішсең — өзіңе пайда.
- Құдай ұрған мұрынға қандай шара қонады.
Ақыл мен сөзге қатысты ащы сын
- Кенеуі жоқ кеудеге сылдыратып сөз бітеді, ақылсыз басқа бадырайтып көз бітеді.
- Ақылы жоқ басқа адырайған көз бітеді.
- Дуасы жоқ ауызға судыраған сөз бітеді.
Бұл нақылдарда көз — тек мүшенің аты емес, мінездің де, ниеттің де өлшемі. Құлақ — хабардың жолы, көңіл — ақиқаттың таразысы, ал сөз — сол өлшемдердің сыртқа шыққан үні.